BT Sistem Yönetimi

Windows İşletim Sistemi Yönetimi: Konsollar ve Araçlar

Windows işletim sistemi nasıl yönetilir? Run komutları, PowerShell, registry, Local GPO, Görev Yöneticisi, servisler, disk ve ağ ayarları tek haritada.

İlker Pehlivan

Windows yönetimi, bir Windows bilgisayarın servislerini, ayarlarını, disklerini, ağını ve log’larını işletim sisteminin kendi araçlarıyla düzenli tutmaktır. Bu araçlar Windows 11’de de Windows Server 2025’te de aynıdır. Bu sayfa onların haritasıdır. Hangi işin hangi pencereyle ve hangi komutla yapıldığını, ayarın nerede durduğunu gösterir.

İşletim sisteminin katmanlarını işletim sistemi nedir yazısı kavram olarak anlatır. Bu sayfa aynı katmanları Windows’ta elle tutulur hale getirir. Sunucuya kurulan roller (DHCP, NPS, IIS, sertifika yetkilisi) burada değil, Windows Server yazısında.

Serinin benzetmesinde Windows bir belediyedir. Bu sayfa da belediye binasının girişindeki rehber panosudur. Pano hangi işin hangi katta, hangi odada görüldüğünü söyler, işi kendisi görmez. Vatandaş panoya bakar ve doğru odaya gider. Her bölüm aşağıda bir işi, o işin penceresini ve ayrıntısını anlatan yazıyı gösterir.

Windows yönetimi benzetmesi: belediye binasının giriş holünde yedi sıralı rehber panosuna bakan ziyaretçi, panonun her sırasında bir küçük resim (anahtar, dolma kalem, defter, dişli çark, üst üste teneke kutular, telefon ahizesi, İngiliz anahtarı) ve bir ok, solda açık kapılı koridor ve merdiven
Panodaki yedi sıra bu sayfanın yedi iş grubudur: kapılar, komut, ayar, çalışan sistem, disk, ağ ve bakım. Pano işi kendisi görmez, hangi odada görüldüğünü söyler.

Windows Yönetiminin Ortak Katmanı: Windows 11 ve Windows Server

Windows’un istemci ve sunucu sürümleri aynı yönetim araçlarını taşır. Services, Event Viewer, Disk Management, Registry Editor ve Network Connections iki tarafta aynı adla açılır ve aynı ayarı değiştirir. Run kutusunun komutlarını bir Windows 11 Pro istemcide ve bir Windows Server 2025 domain controller’da tek tek çalıştırdığımızda, Windows’la gelen konsolların ikisinde de aynı pencereyi açtığını gördük. Ayrıntısı Win + R çalıştır komutları yazısında.

Fark rollerdedir. Active Directory, DNS ve DHCP konsolları Windows’la birlikte gelmez, rol kurulunca ya da RSAT araçları eklenince gelir. Bu yüzden ayrım şudur:

  • Bir iş Windows 11’de de aynı yapılıyorsa bu sayfanın konusudur: servis, registry, log, disk, ağ, güvenlik duvarı.
  • Bir iş yalnız sunucuya kurulan bir rolle geliyorsa sunucu tarafının konusudur. Rollerin konsollarını yönetim bilgisayarından açmak RSAT yazısında anlatılıyor.

Örneklerin hepsi İngilizce arayüzlü Windows’tan. Türkçe arayüzlü bir bilgisayarda pencereler başka adla görünür, bu yüzden her pencerenin Türkçe adı ilk geçişte parantez içinde yazılı.

Windows Yönetim Araçları Haritası: Hangi İş, Hangi Kapı?

Aşağıdaki tablo bir Windows bilgisayarda en sık yapılan işleri, her işin penceresini, PowerShell karşılığını ve ayarın durduğu yeri yan yana koyar. Pencere sütunundaki adlar Run kutusuna (Win + R) yazılır.

İşPencere (Run adı)PowerShell komutuAyar nerede durur
Süreçleri ve kaynak kullanımını görmekTask Manager (taskmgr), Resource Monitor (resmon)Get-Processçalışan sistem, kalıcı ayar yok
Uzun süreli performans ölçümüPerformance Monitor (perfmon)Get-Counterveri toplayıcı tanımı
Servisi başlatmak, başlangıç türünü değiştirmekServices (services.msc)Get-Service, Set-Serviceregistry, HKLM\SYSTEM\CurrentControlSet\Services
Log okumakEvent Viewer (eventvwr.msc)Get-WinEvent.evtx log dosyaları
Ayar değiştirmekRegistry Editor (regedit)Get-ItemProperty, Set-ItemPropertyregistry
Yerel policy yazmakLocal Group Policy Editor (gpedit.msc)yerleşik cmdlet yok, sonucu gpresult /r okurregistry’nin policy anahtarları
Disk ve bölümDisk Management (diskmgmt.msc)Get-Disk, Get-Volumediskin bölüm tablosu
IP ve DNS ayarıNetwork Connections (ncpa.cpl)Get-NetIPConfigurationregistry, ağ kartının kaydı
Güvenlik duvarıWindows Defender Firewall (wf.msc)Get-NetFirewallRulefirewall policy deposu
Zamanlanmış görevTask Scheduler (taskschd.msc)Get-ScheduledTaskgörev tanımı (XML)
Yerel kullanıcı ve grupLocal Users and Groups (lusrmgr.msc)Get-LocalUseryerel hesap veritabanı (SAM)

Tablodaki her satır aşağıda bir bölümde açılır. Bölümler yedi işe göre gruplanmıştır: kapılar, komut, ayar, çalışan sistem, disk, ağ ve bakım.

Windows’a Açılan Kapılar: Run Kutusu, Konsollar ve Settings

Windows’ta bir yönetim penceresine ulaşmanın en kısa yolu Run kutusudur. Kutuya yazılan ad dört aileden birine aittir:

  1. .msc konsolları: Microsoft Management Console’un konsol dosyaları. services.msc, eventvwr.msc ve diskmgmt.msc bunlardandır.
  2. .cpl öğeleri: Control Panel’in eski pencereleri. ncpa.cpl ağ kartlarını, sysdm.cpl bilgisayar adını ve ortam değişkenlerini açar.
  3. ms-settings: adresleri: yeni Settings uygulamasının sayfaları.
  4. Programlar: regedit, taskmgr, mstsc gibi doğrudan çalışan araçlar.

Aynı pencere birden fazla adla açılabilir. Network Connections penceresini ncpa.cpl de control netconnections de açar. Bazı eski Control Panel öğeleri ise artık Settings’e yönlenir. Dört ailenin tam listesi ve her komutun ne açtığı Win + R çalıştır komutları yazısında. .msc konsollarının nasıl kurulduğu, kendi konsolunuzu kaydetmek ve kullanıcı kipinde kilitlemek MMC yazısında.

Örnekteki belediyede Run kutusu başvuru masasıdır. Vatandaş işin adını söyler, görevli onu doğru odaya gönderir.

Kapıdan geçen her konsol, açan hesabın yetkisiyle çalışır. Yönetici hesabında bile Run kutusundan açılan program önce standart yetkiyle başlar, yönetici yetkisi User Account Control (UAC) onayından sonra gelir. Bu kuralın bir istisnasını ölçtük: Windows’un kendi .msc konsolları onay sormadan yükseltilmiş açıldı. Ayrıntısı W1’in yönetici olarak açmak bölümünde.

Windows’u Komutla Yönetmek: PowerShell

Pencereyle yapılan her yönetim işinin bir komut karşılığı vardır ve bu karşılık çoğunlukla PowerShell’dedir. PowerShell’in komutlarına cmdlet denir ve adları fiil-isim biçimindedir. Örneğin Get-Service servisleri okur, Restart-Service yeniden başlatır, Get-WinEvent log’u süzer.

PowerShell pipeline’da metin değil nesne taşır. Get-Service çıktısındaki her satır adı, durumu ve başlangıç türü olan bir nesnedir. Bir sonraki komut bu alanlara adıyla ulaşır:

PowerShell
Get-Service | Where-Object { $_.StartType -eq 'Automatic' -and $_.Status -ne 'Running' }

Bu satır, açılışta başlaması gerekip çalışmayan servisleri listeler. Aynı işi pencereden yapmak, Services listesini sütuna göre sıralayıp gözle taramaktır.

Komutun pencereye göre üç üstünlüğü vardır. Tekrarlanır, belgelenir ve aynı anda birçok bilgisayarda çalışır. Domain ortamında bir komutu uzak bilgisayarlarda çalıştırmak WinRM üzerinden PowerShell Remoting ile yapılır. Pipeline, betik çalıştırma ilkesi ve uzak komutun yetki sınırı PowerShell yazısında.

Eski bir aracın durumunu da bilmek gerekir. WMI’ı komut satırından sorgulayan wmic, Microsoft’un WMIC kaldırma duyurusuna göre desteklenen Windows 11 sürümlerinden kaldırıldı. WMI’ın kendisi yerinde duruyor. Eski betiklerdeki wmic satırlarının karşılığı Get-CimInstance’tır.

Windows Ayarları Nerede Durur? Registry ve Local Group Policy

Windows ayarlarının çoğunu registry’de (kayıt defteri) tutar. Microsoft registry’yi sistemin tanımladığı bir veritabanı olarak tarif eder. Pencerede yapılan bir ayar da, PowerShell’le yapılan da sonunda registry’de bir anahtarın değerine yazılır.

Örnekteki belediyede registry arşivdir. Her birimin kararı arşivde bir dosyaya işlenir, pencere yalnız o dosyayı doldurmanın bir yoludur.

Registry iki ana dala ayrılır:

  • HKEY_LOCAL_MACHINE (HKLM): bilgisayarın bütün kullanıcıları için geçerli ayarlar. Servislerin kaydı, sürücüler ve sistem ayarları buradadır.
  • HKEY_CURRENT_USER (HKCU): oturum açan kullanıcının kendi ayarları. Masaüstü, uygulama tercihleri ve kullanıcıya uygulanan policy’ler buradadır.

Registry’nin penceresi Registry Editor’dır (Kayıt Defteri Düzenleyicisi, regedit). Bir anahtarı değiştirmeden önce reg export ile yedeği alınır. Yanlış bir değer bir servisi başlatılamaz hale getirebilir. Hive’lar, değer türleri ve güvenli düzenlemenin adımları Windows registry yazısında.

Local Group Policy ve Domain GPO’su

Group Policy, registry’ye merkezden ayar yazmanın yoludur. İki kaynağı vardır:

  • Yerel policy: makinenin kendi policy’si. Local Group Policy Editor (Yerel Grup İlkesi Düzenleyicisi, gpedit.msc) ile yazılır.
  • Domain GPO’su: Active Directory’den gelen policy. Domain’e katılmış her bilgisayara merkezden uygulanır.

Microsoft’un Group Policy işleme belgesine göre önce yerel policy uygulanır, sonra site, domain ve OU’ya bağlı GPO’lar gelir. Aynı ayar çakışırsa sonra gelen kazanır.

Bu sıranın sahadaki anlamı açıktır. Domain’e katılmış bir bilgisayarda gpedit.msc ile yaptığınız ayarı bir domain GPO’su sessizce ezebilir. Bir ayarın nereden geldiğini görmek için gpresult /r uygulanan GPO’ları listeler. Yerel policy’nin dosyası ve domain GPO’suyla çakışmanın ölçümü gpedit.msc yazısında, domain GPO’larının kurulumu ve sırası GPO yönetimi yazısında.

Çalışan Windows’u İzlemek: Görev Yöneticisi, Servisler ve Event Viewer

Bir Windows bilgisayar yavaşladığında, bir uygulama açılmadığında ya da bir servis durduğunda bakılacak üç pencere vardır. Üçü de aynı soruya farklı açıdan cevap verir: şu anda ne çalışıyor ve az önce ne oldu?

Task Manager ve Resource Monitor: Süreç ve Kaynak

Task Manager (Görev Yöneticisi, taskmgr) çalışan süreçleri ve her birinin işlemci, bellek, disk ve ağ kullanımını gösterir. Processes sekmesi süreçleri uygulama adıyla, Details sekmesi süreç kimliğiyle (PID) listeler. Performance sekmesi kaynakların anlık grafiğini, Startup apps sekmesi oturum açılınca başlayan programları gösterir. Services sekmesi servislerin kısa listesidir.

Ayrıntı gerektiğinde Resource Monitor (Kaynak İzleyicisi, resmon) açılır. Her sürecin hangi dosyaya yazdığını ve hangi adrese bağlandığını ayrı sekmelerde listeler. Bir sorunu saatlerce izlemek gerekiyorsa Performance Monitor (perfmon) seçilen sayaçları dosyaya kaydeder. Sekmelerin her biri ve yük altındaki ölçümü Görev Yöneticisi yazısında. Resource Monitor’ün süzgeci, sayaç eşikleri ve kalıcı performans kaydı Performance Monitor yazısında.

Services: Arka Planda Çalışan Programlar

Servis, kullanıcı oturum açmadan başlayan ve arka planda süren bir programdır. Windows’ta servislerin listesini, başlangıç türünü ve hangi hesapla çalıştığını Service Control Manager tutar. Penceresi Services’tır (Hizmetler, services.msc).

Örnekteki belediyede servisler vardiyalı birimlerdir. Vatandaş gelmese de nöbet tutarlar.

Bir servisin özelliklerinde sistem yöneticisini ilgilendiren üç sekme vardır:

  • General: başlangıç türü. Automatic, açılışta başlar. Manual, biri isteyince başlar. Disabled, hiç başlamaz.
  • Log On: servisin çalıştığı hesap. Yönetici yetkili bir hesapla çalışan servisteki açık o yetkiyi saldırgana verir. Parolası kendiliğinden yenilenen servis hesapları gMSA yazısında.
  • Recovery: servis çökünce yapılacak iş. Yeniden başlatma burada ayarlanır.

Event Viewer: Windows Log’ları

Event Viewer (Olay Görüntüleyicisi, eventvwr.msc) Windows’un log’larını okur. Log’lar kanallara ayrılır. System kanalı işletim sisteminin ve sürücülerin, Application kanalı uygulamaların kaydını, Security kanalı oturum açma ve yetki olaylarını tutar. Her kaydın bir Event ID’si, seviyesi ve kaynağı vardır.

Örnekteki belediyede Event Viewer olay tutanağıdır. Hangi birimde ne zaman ne olduğunu yazar.

Security kanalına neyin yazılacağını audit policy belirler, ayrıntısı audit policy yazısında. Event Viewer’da süzülen bir sorgunun komut karşılığı Get-WinEvent’tir. Bir olayı okumak, log’u süzmek ve log boyutunun nasıl olması gerektiği Event Viewer yazısında.

Task Scheduler: Zamanlanmış Görevler

Task Scheduler (Görev Zamanlayıcı, taskschd.msc) bir programı belirli bir saatte, oturum açılınca ya da bir olay gerçekleşince çalıştırır. Bakım betikleri ve yedekler genellikle buradan çalışır. Görevin hangi hesapla çalıştığı servislerdeki kadar önemlidir. Kullanıcı oturum açmamışken çalışan görev, parolası saklanan bir hesap ister.

Windows’ta Disk ve Bölüm Yönetimi: Disk Management

Yeni bir diski tanıtmak, bölüm açmak, sürücü harfi vermek ve dolan bir birimi büyütmek Disk Management’ın (Disk Yönetimi, diskmgmt.msc) işidir. Pencere diskleri ve bölümlerini yan yana çizer. Yeni takılan bir disk burada Unknown ve Not Initialized olarak görünür ve kullanılmadan önce başlatılır.

Komut tarafında Get-Disk diskleri, Get-Volume birimleri listeler. Eski diskpart aracı hala çalışır, ama betikte PowerShell’in disk komutları daha okunaklıdır.

Bir birimi büyütmek ancak arkasında boş alan varsa mümkündür. Sanal makinede diski hypervisor’dan büyüttükten sonra Disk Management’ta Extend Volume ile birim yeni alana genişletilir.

Windows Ağ Ayarları: Network Connections, DNS ve Defender Firewall

Bir Windows bilgisayarın IP adresi, ağ geçidi ve hangi DNS sunucusuna soracağı ağ kartının ayarında durur. Örnekteki belediyede bu ayar santraldir. Dışarıdan gelen çağrıyı içeri alır, belediyenin kimi arayacağını belirler.

Ağ kartlarının listesi Network Connections penceresidir. Run kutusunda ncpa.cpl ya da control netconnections bu pencereyi açar. Bir kartın IPv4 adresi ve DNS sunucuları şu yoldan yazılır:

  1. Kartı sağ tıklayıp Properties’i açın.
  2. Internet Protocol Version 4 (TCP/IPv4)‘ü seçip Properties’e basın.
  3. Adresi ve DNS sunucularını yazıp OK ile kaydedin.

Aynı ayar Settings’te Network & internet altından da açılır. Komut karşılığı ipconfig /all ve Get-NetIPConfiguration’dır. DNS listesinin sırası, Settings penceresinin farkı ve iki ağ kartında trafiğin hangisinden çıktığı Windows ağ ayarları yazısında.

Domain’e katılacak bir bilgisayarın DNS ayarı domain controller’ı göstermelidir. Göstermezse bilgisayar domain’i bulamaz. Gerekçesi ve adımları bilgisayarı domaine ekleme yazısında. Windows bir adın cevabını bir süre önbellekte tutar. Değişen bir kaydın neden eski adrese gittiği DNS önbelleği temizleme yazısında.

Gelen bağlantılardan hangisine izin verileceğini Windows Defender Firewall belirler. Domain, Private ve Public adlı üç profili vardır ve bilgisayar bağlandığı ağa göre birini seçer. Profiller, kuralların öncelik sırası ve kuralı GPO ile dağıtmak Windows Defender Firewall yazısında.

Windows Bakımı: Güncelleme, Onarım, Sürücü ve Paket

Bakım, bir Windows bilgisayarı aylar boyunca sağlıklı tutan işlerin toplamıdır:

  • Güncelleme: Windows Update işletim sisteminin güvenlik yamalarını getirir. Kurumda güncellemelerin ne zaman ve hangi sırayla kurulacağı plana bağlanır.
  • Onarım: bozulan sistem dosyalarını sfc /scannow denetler ve onarır. DISM /Online /Cleanup-Image /RestoreHealth onarımın kaynağı olan bileşen deposunu düzeltir.
  • Sürücü: Device Manager (devmgmt.msc) donanımın sürücüsünü gösterir, sorunlu bir güncellemeden sonra sürücüyü geri alır.
  • Paket: winget uygulamaları komutla kurar ve günceller.

Bakımın yetki tarafı da vardır. Kullanıcılar günlük işi standart hesapla yapar, yerel yönetici hesabının parolası her bilgisayarda farklıdır. Bu parolaları elle yönetmek yerine her makineye ayrı parola veren Windows LAPS LAPS kurulumu yazısında.

Sonuç: Windows Yönetimi Pencereyi Değil Ayarın Yerini Bilmektir

Windows’u yönetmenin araçları çoktur, ama sorulan soru dörttür:

  1. Şu anda ne çalışıyor?
  2. Ayar nerede duruyor?
  3. Ne oldu?
  4. Kim yaptı?

Task Manager ve Services ilk soruya, registry ve Group Policy ikinciye, Event Viewer üçüncü ve dördüncüye cevap verir. Bir ayarın hangi pencereden yapıldığını bilmek yetmez. Asıl iş, o ayarın registry’de mi, bir policy’de mi durduğunu ve kimin ezebileceğini bilmektir.

Girişteki benzetmeye dönersek: rehber panosu Run kutusunu ve konsolları gösterir, başvuru masası doğru odaya gönderir, arşiv registry’dir, olay tutanağı Event Viewer’dır, santral ağ ayarıdır. Pano bilinirse hangi işin hangi odada görüldüğü aranmaz.

Başlamak için en kısa yol, konsolları adıyla açmayı öğrenmektir: Win + R çalıştır komutları. Sunucuya rol kurmak ise Windows Server yazısından başlar.

Windows Yönetimi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Ortak katman aynıdır: servisler, registry, Event Viewer, Disk Management, ağ ayarları ve güvenlik duvarı iki tarafta aynı konsolla ve aynı komutla yönetilir. Farkı sunucuya kurulan roller yaratır. DHCP, DNS, Active Directory ya da sertifika yetkilisi kurulunca o rolün konsolu gelir. Rollerin kurulumu Windows Server tarafında anlatılır.
Domain GPO'su. Windows önce yerel policy'yi uygular, sonra site, domain ve OU'ya bağlı GPO'ları. Aynı ayar çakıştığında sonra uygulanan kazanır. Bu yüzden domain'e katılmış bilgisayarlarda ayar domain GPO'suyla verilir, yerel policy yalnız domain'e katılmayan makinede ana araçtır.
Vermemek gerekir. Günlük iş standart kullanıcı hesabıyla yapılır, yönetici yetkisi ayrı bir hesapla ve yalnız gerektiğinde kullanılır. Yerel yönetici hesabının parolası her bilgisayarda farklı olmalıdır. Bunu elle yönetmek yerine Windows LAPS her makineye ayrı parola verir ve onu Active Directory'de saklar.
Asıl kazanç süreklilik ve kayıttır. Güncellemelerin takibi, servis hesaplarının ve yönetici yetkilerinin düzeni, log'ların merkezde toplanması ve bozulan bir ayarın hangi değişiklikten geldiğinin bilinmesi düzenli bakım ister. Kurum içinde bu iş genellikle arıza çıkınca yapılır. Bakım anlaşması onu takvime bağlar.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

İşletim Sistemi Nedir? Sistem Yöneticisinin Gözünden

İşletim sistemi nedir, kernel, süreç, servis, dosya sistemi ve izin modeli nasıl çalışır? Windows ve Linux'u yöneten sistem yöneticisinin bilmesi gerekenler.

11 dk okuma

Event Viewer Nedir? Windows Log'larını Okumak ve Süzmek

Event Viewer (Olay Görüntüleyicisi) nedir? Log kanalları, Kernel-Power 41, Filter Current Log, Custom View, Get-WinEvent ve doğru log boyutu, lab ölçümüyle.

20 dk okuma

gpedit.msc: Local Group Policy Editor ve Domain GPO Önceliği

gpedit.msc ile yerel policy yazmak, Registry.pol dosyası ve domain GPO ile çakışınca hangisinin kazandığı: Windows 11 Pro'da gpresult ve reg query ile ölçüldü.

17 dk okuma

MMC Nedir? .msc Konsolları ve Snap-in Mantığı

MMC nedir, snap-in ne işe yarar, .msc dosyasında ne var? Kendi konsolunuzu kurmak, uzak bilgisayara bağlamak ve user mode ile ekibe vermek, lab ölçümüyle.

12 dk okuma

Performance Monitor ve Resmon: Windows'ta Darboğaz Bulmak

Performance Monitor ve Resource Monitor ile Windows'ta darboğaz bulmak: süreç süzme, sayaç, logman ile Data Collector Set, Reliability Monitor ve eşikler.

18 dk okuma

PowerShell Nedir? Windows'u Komutla Yönetmenin Temeli

PowerShell nedir, cmdlet ve pipeline nasıl çalışır? Execution policy hatası, Get-Help, ADAC'ın yazdığı komut ve uzak komut Windows 11 ve Server'da ölçüldü.

18 dk okuma