BT Sistem Yönetimi

Linux Kullanıcı Yönetimi: useradd, Gruplar ve Parola

Linux'ta kullanıcı ekleme, gruba alma, parola, kilitleme ve silme: useradd, usermod -aG tuzağı, /etc/shadow, chage, nologin ve userdel -r, ölçümlerle.

İlker Pehlivan

Linux kullanıcı yönetimi, sunucuda kimin oturum açabileceğini, hangi gruplara üye olacağını ve hesabın ne zaman kapanacağını belirleyen iştir. Her hesap bir ad ve bir numaradan (UID) oluşur. Dosya izinleri, sudo yetkisi ve süreçlerin sahipliği bu hesaba ve üye olduğu gruplara bağlanır. Bir hesabı açmak, gruba almak, kilitlemek ve silmek birkaç komutla yapılır, ama bu komutların bir kısmı yanlış yazıldığında uyarı vermeden başka bir şey yapar.

Serinin benzetmesinde Linux bir belediyedir. Personel birimi her çalışanı personel siciline bir satırla yazar ve ona bir sicil numarası verir. Çalışanın hangi birimlere girebileceği ve binaya giriş kartının geçerli olup olmadığı da bu sicilden okunur. Belediyedeki her kapı, çalışanın adına değil sicildeki numarasına ve birimlerine bakar.

Linux kullanıcı yönetimi benzetmesi: belediyenin personel biriminde arka duvarda sıra sıra pirinç kancalarla dolu bir ahşap pano, kancaların çoğunda küçük pirinç giriş kartları asılı, birkaç kanca boş, önde masada açık büyük bir personel sicili ve sicile yazan lacivert ceketli memur, masanın önünde elinde çantasıyla masadaki giriş kartını alan yeni çalışan
Yeni çalışan sicile bir satırla yazılır ve giriş kartını alır. Panodaki boş kancalar ayrılanlardan kalan yerlerdir ve sıradaki çalışana verilir. Linux'ta da hesap /etc/passwd'deki bir satırdır ve boşalan UID yeni hesaba verilir.

Bu yazıdaki bütün çıktılar lab’daki Ubuntu 24.04 sunucumuz lnx01’den alındı. Ölçüm için deneme2 adında bir hesap açıldı, değiştirildi ve sonunda silindi. Paylaşılan klasör örneğindeki muhasebe grubu Linux dosya izinleri rehberinden gelir.

Linux’ta Kullanıcı Nedir? passwd, shadow ve group

Bir hesabın bütün bilgisi üç dosyadadır. /etc/passwd hesabın kendisini, /etc/shadow parolasını, /etc/group grup üyeliklerini tutar. getent passwd bir hesabın satırını gösterir:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ getent passwd deneme2
deneme2:x:1006:1007:Deneme Iki:/home/deneme2:/bin/bash

Satır iki nokta ile ayrılmış yedi alandır:

AlanÖrnekteAnlamı
Addeneme2Oturum açarken yazılan ad
ParolaxParola bu dosyada değil, /etc/shadow’da
UID1006Hesabın numarası. Dosyaların sahipliği bu numarayla tutulur
GID1007Hesabın ana grubunun numarası
AçıklamaDeneme IkiAd soyad ya da hesabın amacı
Ev dizini/home/deneme2Oturum açılınca girilen dizin
Kabuk/bin/bashOturum açılınca çalışan program

Ubuntu’da insan hesapları 1000’den başlar (/etc/login.defs, UID_MIN 1000), daha küçük numaralar sistem hesaplarınındır. /etc/passwd herkes tarafından okunabilir, bu yüzden parolanın hash’i oraya değil, yalnız root’un okuyabildiği /etc/shadow’a yazılır.

Linux’ta Kullanıcı Ekleme: useradd ve adduser

useradd (user add, kullanıcı ekle) hesap açan alt düzey komuttur ve yalnız kendisine söyleneni yapar. Aynı ailenin öbür iki komutu da adını böyle alır: usermod user modify (kullanıcıyı değiştir), userdel user delete (kullanıcıyı sil). Komut adlarını böyle açarak okumayı Linux komutları rehberinde anlattık. Seçeneksiz çalıştırıldığında ne yaptığını ölçtük:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo useradd deneme2
ilkerpehlivan@lnx01:~$ getent passwd deneme2
deneme2:x:1006:1007::/home/deneme2:/bin/sh
ilkerpehlivan@lnx01:~$ ls -la /home/deneme2; echo "cikis kodu: $?"
ls: cannot access '/home/deneme2': No such file or directory
cikis kodu: 2
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo grep deneme2 /etc/shadow | cut -d: -f1,2,3,4,5,6,7,8,9 | cut -c1-60
deneme2:!:20756:0:99999:7:::

Hesap açıldı ve aynı adla bir grup da oluştu. Ama üç eksik var:

  1. Ev dizini yok. /etc/passwd /home/deneme2 diyor, dizin oluşturulmadı.
  2. Kabuk /bin/sh. Ubuntu’da bu bash değil, daha küçük bir kabuktur (dash). Ok tuşlarıyla geçmiş, sekme tamamlama gibi alışılmış davranışlar yoktur.
  3. Parola kilitli. /etc/shadow’daki parola alanı !. Hesapla parolayla oturum açılamaz.

Bu değerler useradd -D’nin varsayılanlarıdır (SHELL=/bin/sh) ve /etc/login.defs’ten gelir. useradd’in kendi belgesi de bu yüzden Debian ve Ubuntu’da yöneticilerin çoğunlukla adduser kullanmasını önerir (useradd(8)). adduser etkileşimlidir. Ev dizinini açar, /etc/skel içindeki dosyaları oraya kopyalar, açıklama alanını ve parolayı sorar (adduser(8)).

Betik içinde hesap açılacaksa useradd seçenekleriyle tam yazılır:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo useradd -m -s /bin/bash -c "Deneme Iki" deneme2
ilkerpehlivan@lnx01:~$ ls -ld /home/deneme2 /home/ilkerpehlivan
drwxr-x--- 2 deneme2       deneme2       4096 Oct 31 01:36 /home/deneme2
drwxr-x--- 6 ilkerpehlivan ilkerpehlivan 4096 Oct 31 01:34 /home/ilkerpehlivan
ilkerpehlivan@lnx01:~$ ls -la /home/deneme2
ls: cannot open directory '/home/deneme2': Permission denied

-m ev dizinini açar ve /etc/skel’deki üç dosyayı (.bashrc, .profile, .bash_logout) içine kopyalar. -s kabuğu, -c açıklamayı verir. Ev dizininin izni drwxr-x--- (750) çıktı. Ubuntu 24.04’te login.defs’teki HOME_MODE 0750 ayarı ev dizinlerini başka kullanıcılara kapatır, bu yüzden aynı sunucudaki ilkerpehlivan hesabı yeni dizini listeleyemedi. İznin nasıl okunduğunu Linux dosya izinleri rehberinde anlattık.

Örnekteki personel birimi yeni çalışanı sicile yazarken ona bir oda da açar. Seçeneksiz useradd ise sicile yazar, odayı açmaz ve giriş kartını kilitli bırakır.

Parola: passwd, /etc/shadow ve Password Policy

Parola passwd ile verilir. Yönetici başka bir hesabın parolasını sudo passwd kullanici ile koyar ve eski parolayı bilmesi gerekmez:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo passwd deneme2
New password:
Retype new password:
passwd: password updated successfully
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo grep deneme2 /etc/shadow | cut -d: -f2 | cut -c1-3
$y$
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo grep deneme2 /etc/shadow | cut -d: -f1,3-9
deneme2:20756:0:99999:7:::

/etc/shadow’da parolanın kendisi değil, hash’i durur. Hash’in başındaki $y$ kullanılan algoritmayı söyler: yescrypt. Burada bir tutarsızlık var. /etc/login.defs ENCRYPT_METHOD SHA512 diyor, ama hash SHA512 değil ($6$ olurdu). Sebebi login.defs’in kendi belgesinde yazar: bu ayar yalnız grup parolalarını etkiler, kullanıcı parolasını PAM üretir (login.defs(5)). Ubuntu’nun PAM ayarında satır pam_unix.so obscure yescrypt idi. Hash algoritmasını değiştirmek isteyen login.defs’e değil, /etc/pam.d/common-password’a bakar.

Aynı satır sunucunun parola kuralını da gösterir. obscure çok kısa ve çok basit parolaları reddeden temel bir denetimdir. Uzunluk ve sözlük denetimi yapan libpam-pwquality paketi lab sunucusunda kurulu değildi. Bir password policy istenirse bu paket kurulur ve kurallar /etc/security/pwquality.conf’a yazılır (minlen en kısa uzunluk, dictcheck sözlük denetimi).

Hangi kuralın yazılacağını NIST’in kimlik doğrulama rehberi SP 800-63B söyler (NIST SP 800-63B-4):

  1. Uzunluk. Tek başına kullanılan parola en az 15 karakter olmalıdır. Çok faktörlü doğrulamanın bir parçasıysa en az 8 karakter.
  2. Karakter karışımı zorunlu tutulmaz. “Bir büyük harf, bir rakam, bir sembol” kuralı yazılmaz.
  3. Bilinen parolalar reddedilir. Sık kullanılan ve sızmış parolalardan oluşan bir listeyle karşılaştırılır.
  4. Düzenli değiştirme zorunlu tutulmaz. Parola ancak ele geçirildiğine dair bir işaret varsa değiştirilir.

Sunucuya SSH ile girilen hesaplarda parolanın yerini anahtar alır. Parolalı girişi kapatıp anahtarla girmeyi Ubuntu Server rehberinin SSH bölümünde anlattık.

Parola süresi: chage

/etc/shadow satırındaki sayılar parolanın yaşını tutar. 20756 son değişikliğin 1 Ocak 1970’ten bu yana kaçıncı gün olduğudur (shadow(5)), 99999 en uzun süredir, yani parolanın süresi hiç dolmaz. chage -l aynı bilgiyi okunur gösterir, chage -M en uzun süreyi değiştirir:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo chage -M 90 deneme2
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo chage -l deneme2
Last password change					: Oct 30, 2026
Password expires					: Jan 28, 2027
Password inactive					: never
Account expires						: never
Minimum number of days between password change		: 0
Maximum number of days between password change		: 90
Number of days of warning before password expires	: 7

Hesap Türkiye saatiyle 31 Ekim 01:36’da açıldı, ama son değişiklik 30 Ekim görünüyor. Gün UTC’ye göre sayılır ve o an UTC’de hala 30 Ekim’di.

NIST rehberi düzenli parola değişikliğini zorunlu tutmamayı önerdiği için -M ile 90 günlük bir kural kurmak kurum politikası gerektiriyorsa yapılır. Yararlı olan kullanım chage -d 0’dır: son değişiklik tarihini sıfırlar ve kullanıcı ilk girişte parolasını değiştirmek zorunda kalır. Yöneticinin verdiği geçici parola böylece bir kez kullanılır. login.defs’teki PASS_MAX_DAYS gibi ayarlar ise yalnız yeni açılan hesaplara uygulanır, var olan hesapları değiştirmez (login.defs(5)).

Gruba Ekleme: usermod -aG ve -a Tuzağı

Bir hesabı gruba almak usermod -aG ile yapılır. -G groups’tur (gruplar), -a ise append (sona ekle). -a olmadan yazıldığında ne olduğunu ölçtük. deneme2 önce iki gruba eklendi, sonra -a unutularak üçüncü bir komut yazıldı:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo usermod -aG muhasebe deneme2
ilkerpehlivan@lnx01:~$ id deneme2
uid=1006(deneme2) gid=1007(deneme2) groups=1007(deneme2),1002(muhasebe)
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo usermod -aG adm deneme2; id deneme2
uid=1006(deneme2) gid=1007(deneme2) groups=1007(deneme2),4(adm),1002(muhasebe)
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo usermod -G adm deneme2; id deneme2
uid=1006(deneme2) gid=1007(deneme2) groups=1007(deneme2),4(adm)

Son komut hesabı muhasebe grubundan çıkardı. Hata ya da uyarı vermedi. usermod -G grup listesini eklemek için değil, baştan yazmak için tasarlanmıştır: listede yazmayan her ek gruptan hesabı çıkarır (usermod(8)). muhasebe ortak klasörün grubuysa, kullanıcı ertesi sabah klasöre giremez ve kimse nedenini bilmez. sudo grubu için aynı hata hesabın yönetici yetkisini düşürür.

Örnekteki personel birimi çalışanı yeni bir birime yazarken eski birim listesini silip yerine yalnız yeni birimi yazmıştır. Çalışan eski birimine girmeye çalışana kadar kimse farkı görmez.

Hesabı bir gruptan bilerek çıkarmak için sudo gpasswd -d kullanici grup kullanılır. Bu komut yalnız o grubu siler, öteki üyeliklere dokunmaz.

Yeni grup üyeliği açık oturumda geçerli olmaz

Grup değişikliğinin ne zaman etkili olduğunu iki oturumla ölçtük. Oturum A açıkken hesap muhasebe’ye eklendi, sonra ayrı bir oturum B açıldı:

Çıktı
[oturum A basladi]
uid=1006(deneme2) gid=1007(deneme2) groups=1007(deneme2),4(adm)
[yeni oturum B]
uid=1006(deneme2) gid=1007(deneme2) groups=1007(deneme2),4(adm),1002(muhasebe)
[oturum A, 9 sn sonra, ayni oturum]
uid=1006(deneme2) gid=1007(deneme2) groups=1007(deneme2),4(adm)

Çıktı iki oturumun satırlarından derlendi. Yeni oturum yeni grubu gördü, açık oturum ekleme yapıldıktan sonra da eski listeyle kaldı. Bir süreç gruplarını başlarken alır ve sonradan değiştirmez. Kullanıcıya “gruba ekledim, dene” demeden önce oturumu kapatıp yeniden açması söylenir. Örnekteki giriş kartı mesai başında basılır, gün içinde yapılan atama ertesi karta geçer.

Hesabı Kapatmak: Kilitleme ve nologin

İşten ayrılan birinin hesabı çoğu zaman hemen silinmez, çünkü dosyaları ve kayıtları incelenecektir. Önce kapatılır. İki yol var ve ikisi farklı şeyleri kapatır.

usermod -L parolayı kilitler:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo usermod -L deneme2
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo passwd -S deneme2
deneme2 L 2026-10-30 0 90 7 -1
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo grep deneme2 /etc/shadow | cut -d: -f2 | cut -c1-3
!$y
ilkerpehlivan@lnx01:~$ su - deneme2
Password:
su: Authentication failure

Kilit, parolanın hash’inin başına bir ! eklemektir. Hash silinmez, usermod -U ile kilit kalktığında eski parola yeniden çalışır. Doğru parola yazıldığı halde su reddetti. usermod belgesi bunun yalnız parolalı girişi kapattığını yazar: hesabın tamamen kapanması için son kullanma tarihi de geçmişe çekilir, usermod -L -e 1 kullanici. Bu ayrım SSH anahtarıyla giren hesaplarda önemlidir, çünkü anahtar parola sormaz.

İkinci yol hesabın kabuğunu /usr/sbin/nologin yapmaktır:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo usermod -s /usr/sbin/nologin deneme2
ilkerpehlivan@lnx01:~$ su - deneme2
Password:
This account is currently not available.
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo -u deneme2 id; echo "cikis: $?"
uid=1006(deneme2) gid=1007(deneme2) groups=1007(deneme2),4(adm),1002(muhasebe)
cikis: 0

nologin oturum açılınca çalışan programın yerini alır ve kibarca reddeder. Ama hesap var olmaya devam eder: sudo -u deneme2 ile o hesap adına komut çalıştırmak mümkündü. nologin servis hesapları içindir. Bir servis bir hesapla çalışır ama o hesapla kimsenin oturum açmaması gerekir. Ayrılan bir çalışanın hesabını kapatmak için kilit ve son kullanma tarihi birlikte kullanılır.

YöntemParolalı girişHesap adına sudo -uNe zaman
usermod -LKapalıAçıkGeçici kapatma
usermod -L -e 1Kapalı, hesap süresi dolmuşAçıkAyrılan çalışan
usermod -s /usr/sbin/nologinKapalı (oturum kabuğu yok)AçıkServis hesabı

Kullanıcı Silme: userdel -r ve Geride Kalan Numara

Hesap artık gerekmiyorsa userdel ile silinir. -r ev dizinini de siler:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo userdel -r deneme2
userdel: deneme2 mail spool (/var/mail/deneme2) not found
ilkerpehlivan@lnx01:~$ ls /home
ayse  bilgi  deneme  ilkerpehlivan  mehmet  sistemkusu
ilkerpehlivan@lnx01:~$ getent passwd deneme2; echo "cikis kodu: $?"
cikis kodu: 2

Uyarı satırı bir hata değildir: hesabın posta kutusu dosyası hiç oluşmamıştı. Hesap, ev dizini ve aynı adlı grup silindi, auth.log her adımı ayrı satırla yazdı (delete user 'deneme2', delete 'deneme2' from group 'muhasebe').

-r yalnız ev dizinini ve posta kutusunu siler. Hesabın başka dizinlerde bıraktığı dosyalar yerinde kalır ve sahiplerini UID numarasıyla tutmaya devam eder (userdel(8)). Ölçümde bunun neden önemli olduğu görüldü. deneme2 ilk kez açıldığında UID 1006’yı aldı. Silinip aynı adla yeniden açıldığında yine 1006’yı aldı. useradd boşta kalan numarayı yeniden verir. Silinen bir hesabın ortak klasörde unuttuğu dosyalar, aynı numarayı alan yeni bir hesabın dosyaları haline gelir.

Örnekteki personel birimi ayrılan çalışanın sicil numarasını boşta bırakmaz, sıradaki yeni çalışana verir. Arşivde o numarayla duran eski dosyalar artık yeni çalışanındır.

Silmeden önce hesabın sunucudaki dosyaları bulunur: sudo find / -xdev -user kullanici. Bulunanlar başka bir hesaba devredilir (chown) ya da arşivlenir, hesap ondan sonra silinir. Doğru sıra kilitlemek, dosyaları bulmak, sonra silmektir.

Sonuç: Komutun Sessiz Kaldığı Yerler

Linux’ta hesap yönetimi birkaç komuttur, ama ölçümdeki dört sonucun dördü de uyarısız geldi. Seçeneksiz useradd ev dizinsiz ve kilitli bir hesap açtı. -a’sız usermod -G bir grubu sessizce düşürdü. Açık oturum yeni grubu görmedi. Silinen hesabın UID’si yeni hesaba verildi. Hepsinin çaresi aynıdır: komuttan sonra id, getent ve chage -l ile sonucu okumak.

Girişteki benzetmeye dönersek: personel sicili /etc/passwd, giriş kartının geçerliliği /etc/shadow, birim listesi /etc/group’tur. Kapılar çalışanın adına değil sicil numarasına bakar. Bu yüzden bir hesabı silmek, o numaranın arşivde bıraktığı dosyalara sahip bulmadan bitmez.

Linux Kullanıcı Yönetimi Hakkında Sık Sorulan Sorular

sudo usermod -aG grup kullanici komutuyla. -a seçeneği hesabı gruba ekler. -a olmadan yazılan usermod -G hesabı listede yazmayan bütün ek gruplarından çıkarır ve bunun için uyarı vermez. Ölçümümüzde usermod -G adm komutu hesabı muhasebe grubundan sessizce çıkardı. Yeni üyelik açık oturuma yansımaz, kullanıcı çıkıp yeniden girdiğinde geçerli olur.
useradd alt düzey araçtır ve yalnız komut satırında verilen seçenekleri uygular. Ubuntu'da seçeneksiz useradd ev dizini açmadı, kabuğu /bin/sh yaptı ve parolayı kilitli bıraktı. adduser ise /etc/skel dosyalarıyla ev dizinini açar, açıklama alanını ve parolayı sorar. useradd'in kendi belgesi Debian ve Ubuntu'da yöneticilerin çoğunlukla adduser kullanmasını önerir. Betik içinde useradd -m -s /bin/bash ile tam seçenekli yazmak daha öngörülebilirdir.
sudo usermod -L kullanici parolayı kilitler: parola alanının başına ! eklenir, doğru parolayla bile su 'Authentication failure' verir. usermod belgesine göre bu yalnız parolalı girişi kapatır, SSH anahtarıyla girişi kapatmak için hesabın son kullanma tarihi de geçmişe çekilir: sudo usermod -L -e 1 kullanici. Kabuğu /usr/sbin/nologin yapmak oturum açmayı engeller, ama ölçümümüzde sudo -u ile o hesap adına komut çalıştırmak yine mümkündü.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

Linux İşletim Sistemi Nedir? Sunucu Yönetimi Haritası

Linux nedir, kernel ile dağıtım farkı ne? Linux sunucu yönetiminin haritası: SSH, komutlar, /etc, izinler, systemd, journal, cron, disk, ağ ve apt ile bakım.

11 dk okuma

İşletim Sistemi Nedir? Sistem Yöneticisinin Gözünden

İşletim sistemi nedir, kernel, süreç, servis, dosya sistemi ve izin modeli nasıl çalışır? Windows ve Linux'u yöneten sistem yöneticisinin bilmesi gerekenler.

11 dk okuma

apt Nedir? Linux Paket Yönetimi: apt, dpkg ve Depo

apt nedir, Ubuntu'da paket nasıl kurulur ve kaldırılır? Depo ve imza anahtarı, apt ile dpkg farkı, apt remove'un metapaketi silmesi, upgrade ile full-upgrade, kurulum geçmişi.

11 dk okuma

chmod ve Linux Dosya İzinleri: 777 Neden Yanlış?

chmod, chown ve umask ile Linux dosya izinleri: rwx nasıl okunur, paylaşılan klasör setgid 2770 ile nasıl kurulur, chmod 777 neden dosyayı silinebilir bırakır?

9 dk okuma

Crontab Nedir? Linux'ta cron ile Zamanlanmış Görev

Crontab nedir, cron görevi nasıl yazılır? Beş zaman alanı, crontab -e, -l, -r, cron logu, cron ortamı ve görevin elle çalışıp cron'da çalışmamasının iki ölçülmüş sebebi.

11 dk okuma

journalctl ile Linux Log Okuma: Filtre ve Kalıcı Log

journalctl kullanımı: servis, zaman ve öncelik süzgeci, önceki açılışın logu (-b -1), kalıcı journal ayarı, disk sınırı ve /var/log/syslog ile ilişkisi, ölçümlerle.

12 dk okuma