BT Sistem Yönetimi

apt Nedir? Linux Paket Yönetimi: apt, dpkg ve Depo

apt nedir, Ubuntu'da paket nasıl kurulur ve kaldırılır? Depo ve imza anahtarı, apt ile dpkg farkı, apt remove'un metapaketi silmesi, upgrade ile full-upgrade, kurulum geçmişi.

İlker Pehlivan

apt, Ubuntu ve Debian’da yazılım kurmayı, kaldırmayı ve güncellemeyi yöneten komuttur. Bir programı kurmak için kaynak kodunu derlemek ya da bir siteden dosya indirmek gerekmez. apt install programı Ubuntu’nun imzalı depolarından indirir, ihtiyaç duyduğu diğer paketleri de bulur ve hepsini kurar. Sunucuda hangi yazılımın kurulu olduğu, hangisinin güncelleme beklediği ve en son kimin ne kurduğu da apt’nin kayıtlarından okunur.

Serinin benzetmesinde Linux bir belediyedir ve apt o belediyenin satın alma birimidir. Bir birim malzeme istediğinde satın alma, malzemeyi yalnız mühürlü sevkiyat yapan anlaşmalı ambarlardan getirir. Gelen her şeyi ambar defterine işler. Bazı malzemeler takım halinde gelir ve takımın bir parçasını iade etmek takımın kaydını da düşürür.

apt benzetmesi: belediyenin ambarında solda açık kapıdan turuncu ceketli bir hamal ipine mühür bağlı ahşap bir sandık getiriyor, ortada lacivert ceketli ambar memuru ayakta durduğu kürsüde büyük bir ambar defterine yazıyor, sağdaki raflarda sıra sıra bakır testiler, bir sıranın ortasında bir testinin yeri boş
Ambar yalnız mühürlü sandığı teslim alır ve her gelişi deftere yazar. Raftaki eksik testi, takımdan çıkan tek parçanın takımın kaydını da düşürdüğünü hatırlatır: apt'de bu takımın adı metapakettir.

Bu yazıdaki bütün çıktılar lab’daki Ubuntu 24.04 sunucumuz lnx01’den alındı (apt 2.8.3). Ekrandaki istem satırı komutların hangi hesapla yazıldığını gösterir. Paket kurmanın neden yetki gerektirdiğini Linux komutları rehberinde, Ubuntu Server’da depo seçiminin güvenlik tarafını Ubuntu Server rehberimizde anlattık.

apt Nedir? Paket, Depo ve dpkg

Linux’ta yazılım paket halinde gelir. Ubuntu’da paket, .deb uzantılı bir dosyadır. İçinde programın dosyaları, hangi dizine kurulacakları, hangi başka paketlere ihtiyaç duyduğu ve kurulurken çalışacak betikler vardır. Paketler depo (repository) adı verilen sunucularda durur.

Paket yönetimi iki katmanlıdır:

AraçNe yapar
dpkgTek bir .deb dosyasını kurar ya da kaldırır, kurulu paketlerin kaydını tutar (/var/lib/dpkg/status). Bağımlılıkları kendisi indirmez.
aptDepolardan paket listesini çeker, bağımlılıkları çözer, paketleri indirir ve kurulum için dpkg’yi çağırır.
apt-get, apt-cacheapt’nin eski ve betik için kararlı kardeşleri. Aynı işi yapar.

Adlar da bu ayrımı taşır: apt Advanced Package Tool’un (gelişmiş paket aracı), dpkg ise Debian package’in (Debian paketi) kısaltmasıdır. Komut adlarını böyle açarak okumayı Linux komutları rehberinde anlattık.

Örnekteki satın alma birimi (apt) malzemeyi bulur ve getirir, ambar memuru (dpkg) rafa koyar ve deftere işler. Yöneticinin günlük işi apt ile yürür. dpkg ise bir paketin hangi dosyaları kurduğunu ya da kurulu olup olmadığını sormak için kullanılır.

apt ile apt-get arasındaki fark çıktıda değil, amaçtadır. Aynı kurulumu iki komutla da simüle ettik ve aynı satırları aldık. apt belgesi, apt’nin elle kullanım için tasarlandığını ve davranışının sürümler arasında değişebileceğini, betiklerde apt-get ve apt-cache’in tercih edilmesi gerektiğini yazar (apt(8)). Terminalde apt, betikte ve cron görevinde apt-get kullanılır.

Depo: ubuntu.sources ve İmza Anahtarı

apt paketleri hangi depolardan alacağını /etc/apt/sources.list.d/ altındaki dosyalardan okur. Ubuntu 24.04’te varsayılan dosya ubuntu.sources’tur. Dosyanın uzun açıklama satırları (## ile başlayanlar) çıkarıldığında iki blok kalır:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ cat /etc/apt/sources.list.d/ubuntu.sources
Types: deb
URIs: http://archive.ubuntu.com/ubuntu
Suites: noble noble-updates noble-backports
Components: main universe restricted multiverse
Signed-By: /usr/share/keyrings/ubuntu-archive-keyring.gpg
Types: deb
URIs: http://security.ubuntu.com/ubuntu
Suites: noble-security
Components: main universe restricted multiverse
Signed-By: /usr/share/keyrings/ubuntu-archive-keyring.gpg

Her blok bir depo tanımıdır:

AlanAnlamı
URIsDeponun adresi
SuitesSürümün adı ve kolları: noble çıkış sürümü, noble-updates hata düzeltmeleri, noble-security güvenlik yamaları, noble-backports yeni sürümler
ComponentsBölümler: main Canonical’ın desteklediği, universe topluluğun baktığı, restricted ve multiverse lisansı kısıtlı paketler
Signed-ByBu deponun paket listesinin hangi anahtarla imzalanmış olması gerektiği

Signed-By satırı apt’nin güvenliğinin temelidir. apt, depodan indirdiği paket listesinin imzasını bu anahtarla doğrular. İmza tutmazsa listeyi kullanmaz. Signed-By bir depoyu yalnız belirtilen anahtarla doğrulanmaya zorlar, apt’nin güvendiği diğer anahtarlarla değil (sources.list(5)). Örnekteki satın alma birimi, sevkiyatın mührü o ambarın mührüyle eşleşmiyorsa malzemeyi teslim almaz.

Dosyanın başında bir uyarı daha vardı: this file is written by cloud-init on first boot. Bulut imajından kurulan sunucuda bu dosyayı cloud-init yazar. /etc altındaki dosyaların bu tür sahiplerini Linux dizin yapısı rehberinde anlattık.

Üçüncü taraf bir depo eklerken ana dosyaya dokunulmaz. Depo /etc/apt/sources.list.d/ altına ayrı bir dosya olarak, anahtarı /etc/apt/keyrings/ altına konur ve dosyadaki Signed-By o anahtarı gösterir. Lab sunucusunda /etc/apt/keyrings/ boştu, yani üçüncü taraf depo yoktu.

apt update: Paket Listesini Yenilemek

apt update hiçbir paketi kurmaz ya da güncellemez. Yalnız depolardaki güncel paket listesini indirir. Güncelleme yapmadan önce her zaman ilk adımdır:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo apt update
Hit:1 http://security.ubuntu.com/ubuntu noble-security InRelease
Hit:2 http://archive.ubuntu.com/ubuntu noble InRelease
Hit:3 http://archive.ubuntu.com/ubuntu noble-updates InRelease
Hit:4 http://archive.ubuntu.com/ubuntu noble-backports InRelease
Reading package lists... Done
Building dependency tree... Done
Reading state information... Done
4 packages can be upgraded. Run 'apt list --upgradable' to see them.

Hit: satırı listenin değişmediğini, Get: satırı yeni listenin indirildiğini söyler. Çıktıdaki ilerleme göstergeleri çıkarıldı. Bekleyen güncellemeler ayrıca listelenir:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ apt list --upgradable
Listing... Done
linux-headers-generic/noble-updates,noble-security 6.8.0-147.147 amd64 [upgradable from: 6.8.0-142.142]
linux-headers-virtual/noble-updates,noble-security 6.8.0-147.147 amd64 [upgradable from: 6.8.0-142.142]
linux-image-virtual/noble-updates,noble-security 6.8.0-147.147 amd64 [upgradable from: 6.8.0-142.142]
linux-virtual/noble-updates,noble-security 6.8.0-147.147 amd64 [upgradable from: 6.8.0-142.142]

Dört paketin dördü de çekirdekle ilgiliydi ve noble-security kolundan geliyordu. Sunucu aynı sabah güncellenmişti. Bu paketlerin neden geride kaldığı aşağıdaki upgrade bölümünün konusu.

Paket Bilgisi: apt show, apt-cache policy ve dpkg -s

Bir paketi kurmadan önce ne olduğuna, hangi sürümün kurulacağına ve nereden geleceğine bakılır. Örnek olarak süreç izleme aracı htop’u kullandık:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ apt show htop
Package: htop
Version: 3.3.0-4build1
Section: utils
Origin: Ubuntu
Installed-Size: 434 kB
Depends: libc6 (>= 2.38), libncursesw6 (>= 6), libnl-3-200 (>= 3.2.7), libnl-genl-3-200 (>= 3.2.7), libtinfo6 (>= 6)
Suggests: lm-sensors, lsof, strace
Download-Size: 171 kB
APT-Manual-Installed: no
APT-Sources: http://archive.ubuntu.com/ubuntu noble/main amd64 Packages
Description: interactive processes viewer
ilkerpehlivan@lnx01:~$ apt-cache policy htop
htop:
  Installed: 3.3.0-4build1
  Candidate: 3.3.0-4build1
  Version table:
 *** 3.3.0-4build1 500
        500 http://archive.ubuntu.com/ubuntu noble/main amd64 Packages
        100 /var/lib/dpkg/status

apt show çıktısı kısaltıldı. İki satır önemlidir. Depends: paketin çalışmak için ihtiyaç duyduğu paketlerdir. APT-Manual-Installed: no ise htop’un elle kurulmadığını, başka bir paketin bağımlılığı olarak geldiğini söyler. apt-cache policy kurulu sürümü (Installed), depodaki aday sürümü (Candidate) ve hangi depodan geldiğini gösterir. *** işareti kurulu sürümün yanındadır.

htop bulut imajında zaten kuruluydu. Hangi paketin bağımlılığı olarak geldiğini bir sonraki bölümde, kaldırırken öğrendik.

apt remove: Silmeden Önce Listeyi Okuyun

htop’u kaldırdık. Komutun sonundaki -y “her soruya evet” demektir ve apt’nin onay sormasını engeller:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo apt remove -y htop
Reading package lists... Done
Building dependency tree... Done
Reading state information... Done
The following packages will be REMOVED:
  htop ubuntu-server
0 upgraded, 0 newly installed, 2 to remove and 4 not upgraded.
After this operation, 452 kB disk space will be freed.
Removing ubuntu-server (1.539.2) ...
Removing htop (3.3.0-4build1) ...

İlerleme göstergeleri çıkarıldı. Tek bir paket istendi, iki paket gitti. ubuntu-server paketinin türü metapaket: kendisinde program yoktur, Ubuntu Server’ın standart kurulumundaki paketleri bağımlılık olarak toplar. Bağımlılık listesinde htop da vardı:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ apt-cache depends ubuntu-server | grep -n htop
14:  Depends: htop

apt, htop olmadan ubuntu-server’ın bağımlılıkları tamamlanamayacağı için metapaketi de kaldırdı. Örnekteki ambarda takımın bir parçasını iade etmek takımın kaydını da düşürdü. Bu kaldırma o an hiçbir programı bozmadı, çünkü metapaket yalnız bir kayıttı ve apt autoremove --dry-run kaldırılacak başka paket göstermedi. Ama sunucunun standart paket setini tarif eden kayıt gitmişti. Durumu düzeltmek için metapaketi geri kurduk (sudo apt install -y ubuntu-server, 11 kB).

Bu ölçümden basit bir kural çıkar. apt remove ve apt purge komutlarında -y kullanmadan önce The following packages will be REMOVED listesi okunur. Listeyi önceden görmek için komut --dry-run ile simüle edilebilir. Simülasyon hiçbir şeyi değiştirmez ve kuracağı ya da kaldıracağı paketleri Inst ve Remv satırlarıyla listeler.

remove ile purge farkı: apt remove programı siler ama paketin /etc altındaki yapılandırma dosyalarını bırakır. Böyle bir paket dpkg -l çıktısında rc durumuyla görünür, yani kaldırılmış ama ayarları duruyor. apt purge ayarları da siler. htop’un /etc altında yapılandırma dosyası olmadığı için remove sonrası paket kayıtlardan tamamen silindi ve purge “not installed” dedi.

apt install: Kurulum Çıktısı Nasıl Okunur?

htop’u yeniden kurduk:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ sudo apt install -y htop
Suggested packages:
  lm-sensors
The following NEW packages will be installed:
  htop
0 upgraded, 1 newly installed, 0 to remove and 4 not upgraded.
Need to get 171 kB of archives.
After this operation, 434 kB of additional disk space will be used.
Get:1 http://archive.ubuntu.com/ubuntu noble/main amd64 htop amd64 3.3.0-4build1 [171 kB]
Fetched 171 kB in 1s (155 kB/s)
Selecting previously unselected package htop.
Preparing to unpack .../htop_3.3.0-4build1_amd64.deb ...
Unpacking htop (3.3.0-4build1) ...
Setting up htop (3.3.0-4build1) ...
Processing triggers for man-db (2.12.0-4build2) ...
Running kernel seems to be up-to-date.
No services need to be restarted.

Çıktı kısaltıldı ve ilerleme göstergeleri çıkarıldı. Okunacak sıra şöyledir:

  1. Plan. The following NEW packages will be installed ne kurulacağını, Suggested packages isteğe bağlı önerileri söyler. Öneriler kurulmaz.
  2. İndirme. Get: satırı paketin hangi depodan, hangi sürümle indiğini gösterir.
  3. Kurulum. Unpacking dosyaları yerine koyar, Setting up paketin kurulum betiklerini çalıştırır. Bir servis paketi kuruluyorsa servis bu adımda başlar.
  4. Yeniden başlatma denetimi. Ubuntu’daki needrestart aracı, güncellenen kütüphaneyi kullanan ve yeniden başlatılması gereken servis olup olmadığını denetler.

Paketin hangi dosyaları kurduğunu dpkg söyler:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ dpkg -L htop | head
/.
/usr
/usr/bin
/usr/bin/htop

Çıktının ilk dört satırı gösterildi. Paketle kurulan bir programın dosyaları /usr altına gider. Bir dosyanın hangi paketten geldiğini öğrenmek için tersi sorulur: dpkg -S /usr/bin/htop.

apt upgrade ve full-upgrade: Güncellemeler Neden Geride Kalır?

Yukarıda dört çekirdek paketi güncelleme bekliyordu. Oysa sunucu bir saat önce apt-get upgrade ile güncellenmişti. Sebep komutun kuralındadır. apt-get belgesine göre apt-get upgrade kurulu paketlerin yeni sürümlerini kurar, ama hiçbir koşulda kurulu bir paketi kaldırmaz ya da kurulu olmayan bir paketi kurmaz (apt-get(8)). Yeni bir çekirdek sürümü, yeni bir paket olarak gelir (linux-image-6.8.0-147-...). Bu yüzden çekirdeği çeken paketler geride kaldı.

Üç komut üç kural izler:

KomutYeni paket kurar mıPaket kaldırır mı
apt-get upgradeHayırHayır
apt upgradeBağımlılık için evetHayır
apt full-upgradeEvetGerekirse evet

full-upgrade sistemi bütün olarak güncellemek için gerekirse paket kaldırır (apt(8)). Bu yüzden remove için geçerli olan kural onun için de geçerlidir ve kaldırılacak paket listesi okunmadan -y verilmez. Çekirdek güncellemesi kurulduktan sonra da etkili olmaz, sunucunun yeniden başlatılması gerekir.

Kim Ne Kurdu? /var/log/apt/history.log

apt her işlemi tarih, komut ve işlemi isteyen kullanıcıyla birlikte kaydeder. Bir paketin ne zaman ve kim tarafından kurulduğu buradan okunur:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ tail -30 /var/log/apt/history.log
Start-Date: 2026-10-30  10:32:24
Commandline: apt-get install -y chrony
Requested-By: ilkerpehlivan (1000)
Install: chrony:amd64 (4.5-1ubuntu4.2), tzdata-legacy:amd64 (2026e-0ubuntu0.24.04.1, automatic)
Remove: systemd-timesyncd:amd64 (255.4-1ubuntu8.18)
End-Date: 2026-10-30  10:32:28

Start-Date: 2026-10-30  11:11:52
Commandline: apt remove -y htop
Requested-By: ilkerpehlivan (1000)
Remove: htop:amd64 (3.3.0-4build1), ubuntu-server:amd64 (1.539.2)
End-Date: 2026-10-30  11:11:53

Start-Date: 2026-10-30  11:12:59
Commandline: apt install -y htop
Requested-By: ilkerpehlivan (1000)
Install: htop:amd64 (3.3.0-4build1)
End-Date: 2026-10-30  11:12:59

Çıktının son üç kaydı gösterildi. Requested-By satırı sudo ile komutu çalıştıran asıl kullanıcıyı gösterir. Aynı dosyada sabahki güncellemeyi sistemkusu hesabının yaptığı da kayıtlıydı. automatic işareti paketin bağımlılık olarak geldiğini söyler. chrony kurulumunun systemd-timesyncd’yi kaldırdığı da buradan okunur. Bir sunucuyu devralırken ya da beklenmedik bir değişikliğin kaynağını ararken ilk açılacak dosyalardan biri budur. Örnekteki ambar defteri, malzemeyi kimin talep ettiğini de yazar.

Otomatik Güvenlik Güncellemeleri: unattended-upgrades

Ubuntu güvenlik yamalarını kendiliğinden kurar. Bunu açan ayar /etc/apt/apt.conf.d/20auto-upgrades dosyasındadır:

Bash
ilkerpehlivan@lnx01:~$ cat /etc/apt/apt.conf.d/20auto-upgrades
APT::Periodic::Update-Package-Lists "1";
APT::Periodic::Unattended-Upgrade "1";

İki satır da 1, yani paket listesi her gün yenilenir ve otomatik güncelleme her gün çalışır. Hangi kollardan güncelleme kurulacağı 50unattended-upgrades dosyasında yazar. Bu işleri systemd’nin apt-daily.timer ve apt-daily-upgrade.timer birimleri tetikler. Timer’ların nasıl okunduğunu systemd rehberinin timer bölümünde anlattık. Otomatik kurulumun kapsamını yalnız güvenlik yamalarıyla sınırlamanın gerekçesi ise Ubuntu Server rehberimizde.

Çekirdek yamasının etkili olması için gereken yeniden başlatma ayrı bir karardır. Yukarıdaki dört çekirdek paketi bu yüzden bakım penceresinde planlanacak bir iştir.

Red Hat Ailesindeki Karşılığı: dnf

Ubuntu ve Debian apt kullanır. Red Hat Enterprise Linux, Rocky Linux ve AlmaLinux gibi dağıtımlar dnf kullanır, paket biçimi .rpm’dir. Komutların çoğu aynı mantıkla eşleşir:

İşUbuntu ve DebianRed Hat ailesi
Paket kurmakapt installdnf install
Paket kaldırmakapt removednf remove
Bütün güncellemeleri kurmakapt full-upgradednf upgrade
Paket bilgisiapt showdnf info
Kurulu paketin dosyalarıdpkg -Lrpm -ql
İşlem geçmişi/var/log/apt/history.logdnf history

Sonuç: Paket Kurmak Kolaydır, Kaldırmadan Önce Okumak Gerekir

apt bir sunucuda yazılımın tek kapısıdır: depoyu imzasıyla doğrular, bağımlılığı çözer, işlemi kimin istediğini kaydeder. Ölçümde tek beklenmedik sonuç kaldırmada çıktı. Tek bir paket kaldırmak isterken onu bağımlılık olarak tutan metapaket de gitti ve -y bunu sormadan onayladı. Kurulum listesi kısa ve zararsızdır, kaldırma listesi ise her seferinde okunur.

Girişteki benzetmeye dönersek: apt belediyenin satın alma birimidir. Malzemeyi yalnız mühürlü ambarlardan alır (Signed-By), rafa koyan ve deftere işleyen ambar memuru dpkg’dir, talebi kimin yaptığı defterde yazar (history.log). Takım halinde gelen malzemenin bir parçasını iade etmeden önce iade formunu okumak (The following packages will be REMOVED), takımın kaydını kaybetmemenin yoludur.

apt ve Paket Yönetimi Hakkında Sık Sorulan Sorular

İkisi aynı paket sistemini kullanır ve aynı işi yapar. Ölçümümüzde aynı paketin kurulum simülasyonu iki komutta da aynı satırları verdi. apt elle kullanım için tasarlanmıştır, çıktısı daha okunaklıdır ve davranışı sürümden sürüme değişebilir. apt-get ise geriye dönük uyumluluğu korur. Bu yüzden belgesinin önerisiyle betiklerde apt-get, terminalde apt kullanılır.
remove paketin programlarını siler ama /etc altındaki yapılandırma dosyalarını bırakır. Paket o durumda dpkg -l çıktısında rc olarak görünür. purge yapılandırma dosyalarını da siler. Ayarları korunarak yeniden kurulacak bir paket için remove, sunucudan iz bırakmadan kaldırılacak paket için purge kullanılır.
Güncellemenin yeni bir paket kurması ya da var olan birini kaldırması gerekiyordur. Lab sunucumuz apt-get upgrade ile güncellendikten sonra dört çekirdek paketi beklemede kaldı, çünkü apt-get upgrade kurulu olmayan paketi kurmaz ve yeni çekirdek yeni bir paket olarak gelir. Bu güncellemeler apt full-upgrade ile alınır. Komut çalışmadan önce kaldıracağı paket listesi okunmalıdır.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

Linux İşletim Sistemi Nedir? Sunucu Yönetimi Haritası

Linux nedir, kernel ile dağıtım farkı ne? Linux sunucu yönetiminin haritası: SSH, komutlar, /etc, izinler, systemd, journal, cron, disk, ağ ve apt ile bakım.

11 dk okuma

İşletim Sistemi Nedir? Sistem Yöneticisinin Gözünden

İşletim sistemi nedir, kernel, süreç, servis, dosya sistemi ve izin modeli nasıl çalışır? Windows ve Linux'u yöneten sistem yöneticisinin bilmesi gerekenler.

11 dk okuma

chmod ve Linux Dosya İzinleri: 777 Neden Yanlış?

chmod, chown ve umask ile Linux dosya izinleri: rwx nasıl okunur, paylaşılan klasör setgid 2770 ile nasıl kurulur, chmod 777 neden dosyayı silinebilir bırakır?

9 dk okuma

Crontab Nedir? Linux'ta cron ile Zamanlanmış Görev

Crontab nedir, cron görevi nasıl yazılır? Beş zaman alanı, crontab -e, -l, -r, cron logu, cron ortamı ve görevin elle çalışıp cron'da çalışmamasının iki ölçülmüş sebebi.

11 dk okuma

journalctl ile Linux Log Okuma: Filtre ve Kalıcı Log

journalctl kullanımı: servis, zaman ve öncelik süzgeci, önceki açılışın logu (-b -1), kalıcı journal ayarı, disk sınırı ve /var/log/syslog ile ilişkisi, ölçümlerle.

12 dk okuma

Linux Disk Yönetimi: lsblk, df, LVM ve Disk Büyütme

Linux'ta disk yönetimi: lsblk, df ve du ile doluluk, LVM ile PV, VG ve LV, mkfs, fstab'a UUID ile bağlama, lvextend ile büyütme ve -r unutulunca olan, ölçümlerle.

14 dk okuma