BT Sistem Yönetimi

Linux İşletim Sistemi Nedir? Sunucu Yönetimi Haritası

Linux nedir, kernel ile dağıtım farkı ne? Linux sunucu yönetiminin haritası: SSH, komutlar, /etc, izinler, systemd, journal, cron, disk, ağ ve apt ile bakım.

İlker Pehlivan

Linux işletim sistemi, Linux kernel’ı üzerine kurulan açık kaynak işletim sistemidir. Dar anlamda Linux yalnız kernel’ın adıdır: donanımı yöneten ve programlara süreç, bellek ve dosya veren çekirdek. Bir sunucuya kurulan şeyin adı ise dağıtım: Ubuntu, Debian ya da Red Hat Enterprise Linux. Her dağıtım aynı kernel’ın üstüne kabuk, komutlar, paket yöneticisi ve servis yöneticisi ekler.

Bu sayfa bir Linux sunucunun nasıl yönetildiğinin haritasıdır. Hangi işin hangi komutla yapıldığını, ayarın nerede durduğunu ve ayrıntısının hangi yazıda olduğunu gösterir. İşletim sisteminin katmanlarını kavram olarak işletim sistemi nedir yazısı anlatır. Ubuntu Server’ın sürüm, destek ve sıkılaştırma kararları Ubuntu Server yazısındadır.

Serinin benzetmesinde Linux, Windows gibi bir belediyedir. Ama bu belediyede işler başvuru masasından değil, iç yazışmayla yürür. Memur ne istediğini yazar, ilgili birim yazıyı okur ve cevabı yine yazıyla verir. Bu sayfa belediyenin yazışma rehberidir. Rehber hangi işin hangi birime, hangi yetkiyle yazıldığını söyler. Yazının kendisi her bölümün gösterdiği ayrıntı yazısındadır.

Linux işletim sistemi benzetmesi: belediyenin yazışma odasında arka duvarı kaplayan etiketsiz ahşap posta gözlerinden oluşan büyük bir dolap, lacivert ceketli bir memur katlanmış bir yazıyı gözlerden birine bırakıyor, solda üstünde katlanmış yazılar ve bir mürekkep hokkası duran ahşap bir masa, sağda gün ışığı giren bir pencere
Linux belediyesinde işler yazışmayla yürür ve her yazının gideceği bir göz vardır. Bu sayfa o gözlerin rehberidir: hangi iş hangi komutla, hangi ayar hangi dosyada.

Linux Nedir? Kernel ve Dağıtım

Linux kernel’ının kendi belgesi Linux’u, Linus Torvalds’ın sıfırdan yazdığı ve dünyanın dört bir yanındaki geliştiricilerin katkısıyla büyüyen bir Unix klonu olarak tanımlar. Kernel GNU General Public License v2 lisansıyla dağıtılır (kernel.org). Lisans, kaynak kodunun açık olmasını ve değiştirilmiş sürümlerin de aynı koşulla dağıtılmasını şart koşar.

Bir sunucuda kernel ile dağıtım iki ayrı komutla görünür:

Bash
uname -a
cat /etc/os-release
Çıktı
Linux lnx01 6.8.0-142-generic #142-Ubuntu SMP PREEMPT_DYNAMIC Wed Sep  2 14:24:27 UTC 2026 x86_64 x86_64 x86_64 GNU/Linux
PRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"
NAME="Ubuntu"
VERSION_ID="24.04"
VERSION="24.04.5 LTS (Noble Numbat)"
VERSION_CODENAME=noble
ID=ubuntu
ID_LIKE=debian
HOME_URL="https://www.ubuntu.com/"

os-release çıktısı kısaltıldı. İlk satır kernel’dır: 6.8.0-142-generic sürümü. Gerisi dağıtımdır: Ubuntu 24.04.5 LTS. ID_LIKE=debian satırı Ubuntu’nun Debian ailesinden geldiğini söyler. Bu yazıdaki ve serideki bütün çıktılar bu sunucudan, lab’daki lnx01’den alındı.

Kurumsal sunucularda iki dağıtım ailesi öne çıkar:

AileDağıtımlarPaket yöneticisiPaket biçimi
Debian ailesiDebian, Ubuntuapt.deb
Red Hat ailesiRed Hat Enterprise Linux, Rocky Linux, AlmaLinuxdnf.rpm

Komutların çoğu iki ailede aynıdır. ls, grep, systemctl, journalctl, ip ve ss her iki tarafta aynı adla ve aynı seçeneklerle çalışır. Fark paket yöneticisinde, bazı servislerin adında ve yapılandırma dosyalarının bazı yollarında çıkar. Hangi dağıtımın seçileceği, destek süresi ve Ubuntu’nun Debian ve Red Hat ailesiyle karşılaştırması Ubuntu Server yazısında.

Linux Yönetim Haritası: Hangi İş, Hangi Komut?

Aşağıdaki tablo bir Linux sunucuda en sık yapılan işleri, her işin komutunu, ayarın durduğu yeri ve ayrıntıyı anlatan yazıyı yan yana koyar. Tablodaki adların çoğu bir İngilizce sözcüğün kısaltmasıdır: systemctl system control, chmod change mode, lsblk list block devices demektir. Adı açan okur komutu ezberlemez, okur. Bu okuma yolunu Linux komutları yazısında anlattık.

İşKomutAyar nerede dururAyrıntı
Sunucuya bağlanmakssh/etc/ssh/sshd_configSSH nedir
Dosya, log, aramals, cat, tail, grep, finddosyanın kendisiLinux komutları
Ayarı bulmakcat, ls /etc/etc altında metin dosyasıLinux dizin yapısı
İzin vermekchmod, chown, umaskdosyanın sahibi, grubu, izin bitleriLinux dosya izinleri
Yönetici yetkisi vermeksudo, visudo/etc/sudoers, /etc/sudoers.d/sudo nedir
Kullanıcı ve grupuseradd, usermod -aG, passwd/etc/passwd, /etc/shadow, /etc/groupLinux kullanıcı yönetimi
Süreci ve kaynağı görmekps, top, freeçalışan sistem, /procLinux komutları
Servisi yönetmeksystemctl/etc/systemd/system, /usr/lib/systemd/systemsystemd nedir
Log okumakjournalctl/var/log/journal, /var/log/syslogjournalctl ile log okuma
Zamanlanmış görevcrontab, systemctl list-timerskullanıcı crontab’ı, /etc/cron.d, timer dosyalarıcrontab nedir
Disk ve bölümlsblk, df, findmnt/etc/fstabLinux dizin yapısı
Disk eklemek, büyütmekpvcreate, vgextend, lvextend -r/etc/fstab, LVMLinux disk yönetimi
IP ve portip, ss/etc/netplan/ (Ubuntu)Linux komutları
Statik IP vermeknetplan try, netplan apply/etc/netplan/*.yamlUbuntu statik IP
Paket kurmak, güncellemekapt/etc/apt/sources.list.d/apt nedir

Tablonun üçüncü sütunu Linux yönetiminin en önemli farkını gösterir. Windows’ta ayarların çoğu registry adlı bir veritabanında durur. Linux’ta neredeyse her ayar /etc altında okunabilir bir metin dosyasıdır. Ayarı okumak için cat, karşılaştırmak için diff, yedeklemek için cp yeter.

Linux’a Açılan Kapı: SSH ve Kabuk

Ubuntu Server grafik arayüz olmadan kurulur. Yönetim ağ üzerinden SSH ile açılan bir oturumda, metin komutlarla yapılır. Örnekteki belediyenin iç yazışması bu oturumda yürür. Ubuntu 24.04’te SSH servisi açılışta başlamaz, ssh.socket 22 numaralı portu dinler ve ilk bağlantıda servisi başlatır.

Bu ayrıntı systemctl çıktısında servisin disabled görünmesine yol açar, systemd yazısında ölçtük. SSH protokolünün kendisi, anahtarla giriş ve sıkılaştırma SSH nedir yazısında.

Oturumda yazılan satırı shell (kabuk) okur. Ubuntu’da varsayılan shell bash’tir. Shell komutu PATH değişkenindeki dizinlerde arar, çalıştırır ve bir çıkış kodu döndürür. 0 başarı, başka her sayı bir hatadır. Komutun hangi programa denk geldiği, çıkış kodunun nasıl okunduğu ve gruplu komut listesi Linux komutları yazısında.

Linux Ayarları Nerede Durur? /etc ve Metin Dosyaları

Linux’ta her dosyanın yeri FHS (Filesystem Hierarchy Standard) adlı standarda göre bellidir. Yapılandırma /etc’de, çalışırken değişen veri ve loglar /var’da, kullanıcı dosyaları /home’da durur. Bu düzen dağıtımdan dağıtıma büyük ölçüde aynıdır. Bir Ubuntu sunucuyu yöneten biri bir Red Hat sunucusunda da /etc’yi aynı yerde bulur.

/etc’de bir dosyayı düzenlemeden önce iki şeye bakılır:

  1. Dosyanın sahibi kim? Bazı dosyaları yöneticiden başka bir program da yazar. Bulut imajından kurulan lab sunucusunda /etc/hosts ve /etc/apt/sources.list.d/ubuntu.sources dosyalarının ilk satırları, onları cloud-init’in yönettiğini söylüyordu.
  2. Drop-in dizini var mı? Birçok servis ana dosyanın yanında .d ile biten bir dizin okur (sshd_config.d, journald.conf.d). Kendi ayarınızı oraya ayrı bir dosya olarak yazmak, paket güncellemesinin ana dosyayı yenilediği gün ayarınızın kaybolmamasını sağlar.

Kök dizindeki her klasörün ne tuttuğu, /proc ve /sys’in neden diskte olmadığı ve disklerin ağaca nasıl bağlandığı Linux dizin yapısı yazısında. Windows tarafındaki karşılığı Windows registry.

İzin ve Yetki: rwx, Grup ve sudo

Linux her dosyaya üç sınıf için izin verir: sahip, grup ve diğer herkes. Her sınıfın okuma (r), yazma (w) ve çalıştırma (x) hakkı ayrıdır. Paylaşılan bir klasörün doğru kurulumu kişiye değil gruba izin vermek, klasöre setgid koymak ve umask’ı gruba uygun tutmaktır. chmod 777 ise klasördeki her dosyayı her hesaba silinebilir bırakır. İkisinin ölçümü Linux dosya izinleri yazısında.

Yönetici yetkisi sudo ile alınır. sudo grubuna üye olmak dosya izni vermez, yalnız sudo yazıldığında komutu root olarak çalıştırma hakkı verir. Lab’daki yönetici hesabı sudo grubundaydı ama /var/log/syslog’u, journal’daki servis loglarını ve /root dizinini sudo yazmadan okuyamadı. Yetkinin hangi dosyadan geldiğini, bir hesaba yalnız tek bir komutun nasıl verildiğini ve her sudo kararının nereye kaydedildiğini sudo nedir rehberinde ölçtük.

Örnekteki belediyede yetki unvanla değil, her yazının altındaki imzayla gelir. Logları düzenli okuyan bir hesap için daha dar yol, onu adm grubuna eklemektir.

Çalışan Linux’u İzlemek: Süreç, Servis, Log ve Zamanlanmış Görev

Bir sunucu yavaşladığında, bir servis durduğunda ya da gece bir şey olduğunda bakılacak dört yer vardır.

Süreç ve kaynak: ps, top, free

ps aux çalışan bütün süreçleri, top canlı kaynak kullanımını, free -h belleği, df -h disk doluluğunu gösterir. Bu komutların bilgisi /proc altındaki dosyalardan gelir. Linux çekirdeği süreçleri ve donanımı birer dosya gibi gösterir. Ayrıntısı Linux komutları yazısında.

Servisler: systemd ve systemctl

Ubuntu’da açılışta başlayan ilk program systemd’dir ve bütün servisleri o yönetir. Her servis bir unit dosyasından okunur. Lab’da iki ölçüm, servis yönetiminin en sık iki hatasını gösterdi:

  • enable ile start ayrı şeylerdir. Çalışırken disable edilen servis o gün çalışmaya devam etti, yeniden başlatmadan sonra gelmedi.
  • Çöken servis kendiliğinden geri gelmez. Restart= ayarının varsayılanı no’dur. kill -9 ile öldürülen servis ölü kaldı, Restart=on-failure eklenince üç denemede de birkaç saniyede döndü.

Unit dosyası, override ve timer systemd nedir yazısında.

Loglar: journalctl ve /var/log

Servislerin, çekirdeğin ve oturumların logları journal’da toplanır ve journalctl ile servise, zamana, önceliğe ve açılışa göre süzülür. Ubuntu bunların bir kopyasını rsyslog ile /var/log/syslog gibi düz metin dosyalarına da yazar.

Önceki açılışın logu (journalctl -b -1) ancak journal kalıcıysa okunur. Lab’da kalıcılığın /var/log/journal dizininin varlığına bağlı olduğunu ölçtük. Ayrıntısı journalctl ile log okuma yazısında. Logları birçok sunucudan tek bir yerde toplamak Linux syslog sunucusu kurulumu yazısında.

Zamanlanmış görevler: cron ve systemd timer

Tekrar eden işler crontab ile ya da systemd timer’ıyla zamanlanır. Cron görevi başlatır ama sonucunu kaydetmez. Lab’da iki hatalı cron satırı her dakika “çalıştı” görünürken biri hata veriyordu, öteki hiç iz bırakmadan başarısız oluyordu. Cron satırının yazımı, cron ortamının farkı ve iki yolun karşılaştırması crontab nedir yazısında.

Linux’ta Disk ve Dosya Sistemi: lsblk, df ve Bağlama Noktası

Linux’ta sürücü harfi yoktur. Bütün diskler tek bir dizin ağacının dallarına bağlanır. lsblk diskleri ve bölümleri, findmnt hangi dosya sisteminin nereye bağlı olduğunu, df -h doluluğu gösterir. Açılışta hangi diskin nereye bağlanacağı /etc/fstab dosyasında yazar.

Sunucuda en sık karşılaşılan disk sorunu kök bölümün dolmasıdır. Loglar ve paket önbelleği /var altına yazılır. /var ayrı bir bölümde değilse büyüyen bir log dosyası kök bölümü doldurabilir ve servisler yazamaz hale gelir. df -h / bu yüzden düzenli bakılan ilk değerdir. Doluluğun hangi dizinde olduğunu bulmayı, yeni diski LVM ile eklemeyi ve alanı büyütmeyi Linux disk yönetimi rehberinde ölçtük. Bağlama noktası ve sanal dosya sistemleri Linux dizin yapısı, ağdaki bir paylaşımın bağlanması NFS nedir yazısında.

Linux Ağ Ayarları: ip, ss ve netplan

ip -br a arayüzleri ve adreslerini, ip route yönlendirme tablosunu, ss -tlnp dinleyen portları ve onları açan süreçleri gösterir. Bir servisin dışarıdan erişilip erişilmediği sorusu çoğu zaman ss çıktısında cevaplanır: servis yalnız 127.0.0.1 adresini dinliyorsa ağdan ulaşılamaz. Bu komutların çıktısı Linux komutları yazısında.

Ubuntu Server’da kalıcı ağ ayarı /etc/netplan/ altındaki YAML dosyalarına yazılır. Bulut imajından kurulan sunucularda bu dosyayı cloud-init açılışta yeniden üretebilir ve elle yazılan statik adres yeniden başlatmada geri dönebilir. Tuzağın kendisi ve kalıcı çözümü Ubuntu Server yazısında. Statik adresin YAML dosyasında nasıl yazıldığını, netplan try ile nasıl güvenle denendiğini ve geri almanın dosyaya dokunmadığını Ubuntu statik IP rehberinde ölçtük. Sunucuya yapılan kaba kuvvet girişlerini engellemek Fail2ban kurulumu yazısında.

Linux Bakımı: Paket, Güncelleme ve Yeniden Başlatma

Linux’ta yazılımın tek kapısı paket yöneticisidir. Ubuntu’da apt, paketleri anahtarla doğrulanan depolardan indirir, bağımlılıkları çözer ve her işlemi kimin yaptığıyla birlikte /var/log/apt/history.log’a yazar. Bakımın üç kuralı lab ölçümünden çıktı:

  1. Kaldırma listesi okunur. apt remove -y htop, tek bir paket istenmişken ubuntu-server metapaketini de sormadan kaldırdı.
  2. Her güncelleme aynı komutla gelmez. apt-get upgrade yeni paket kurmadığı için dört çekirdek paketi beklemede kaldı. Bu güncellemeler apt full-upgrade ile alınır.
  3. Çekirdek güncellemesi yeniden başlatma ister. Yeni çekirdek diske yazılır, çalışan sistem yeniden başlatılana kadar eskisidir.

Ubuntu güvenlik yamalarını unattended-upgrades ile kendiliğinden kurar. Paket sisteminin ayrıntısı apt nedir, otomatik güncellemenin kapsamı ve bekleyen yeniden başlatmanın takibi Ubuntu Server yazısında.

Linux Sunucusunda Çalışan Kurumsal Servisler

Bu sayfanın anlattığı yönetim katmanı her Linux sunucuda aynıdır. Sunucuya hangi işin kurulduğu ise ayrı bir karardır. Lab’da Ubuntu Server üzerine kurup anlattığımız servisler:

ServisNe işe yararYazı
NTP sunucusuAğdaki cihazlara saat verirLinux NTP sunucusu kurulumu
Syslog sunucusuCihazların loglarını tek yerde toplarLinux syslog sunucusu kurulumu
RADIUS sunucusuAğ cihazlarına ve kablosuz ağa kimlik doğrulama verirLinux RADIUS sunucusu kurulumu
TFTP sunucusuAğ cihazlarının yapılandırma ve imaj dosyalarını taşırLinux TFTP sunucusu kurulumu
Samba AD DCLinux üzerinde Active Directory domain controllerSamba AD DC kurulumu
CactiAğ cihazlarını SNMP ile izler ve grafiklerCacti kurulumu

Sunucunun kendisinin kurulumu Ubuntu Server kurulumu yazısında adım adım anlatılıyor.

Sonuç: Linux Yönetimi Komutu Değil Ayarın Yerini ve Yetkiyi Bilmektir

Linux’u yönetmenin komutları çoktur, ama sorulan soru dörttür:

  1. Şu anda ne çalışıyor?
  2. Ayar nerede duruyor?
  3. Ne oldu?
  4. Kim yaptı?

ps, top ve systemctl status ilk soruya, /etc altındaki metin dosyaları ikinciye, journalctl ve /var/log üçüncüye, auth.log ile apt’nin history.log’u dördüncüye cevap verir. Bu sayfanın gösterdiği ölçümlerde bir şey hep tekrar etti: komutun cevabı onu çalıştıran hesabın yetkisine bağlıdır ve bir şeyin çalıştığını gösteren tek kanıt kendi kaydıdır.

Girişteki benzetmeye dönersek: Linux belediyesinde işler iç yazışmayla yürür. Yazı komuttur, birimlerin kuralları /etc’deki dosyalardır, kayıt defteri journal’dır, yetki ise yazının altındaki imzadır (sudo). Bu rehber hangi yazının hangi birime gideceğini gösterir, yazının kendisi her bölümün işaret ettiği yazıdadır.

Başlamak için en kısa yol, gündelik komutları gerçek çıktılarıyla görmektir: Linux komutları. Sunucuyu kurmak ise Ubuntu Server kurulumu yazısından başlar.

Linux İşletim Sistemi Hakkında Sık Sorulan Sorular

İkisi de doğru, bağlama göre. Linux adı dar anlamda yalnız kernel'ı, yani donanımla programlar arasındaki çekirdeği anlatır. Günlük dilde Linux denince kernel'ın üstüne kabuk, komutlar, paket yöneticisi ve servis yöneticisi eklenmiş bir dağıtım kastedilir. Ubuntu, Debian, Red Hat Enterprise Linux ve Rocky Linux birer dağıtımdır ve hepsi aynı Linux kernel'ını kullanır.
Uzun destekli bir sürüm seçilir: Ubuntu'nun LTS sürümleri ya da Red Hat ailesinden RHEL, Rocky Linux veya AlmaLinux. Karar sunucuda çalışacak yazılımın hangi dağıtımı desteklediğine, ekibin hangi paket sistemini bildiğine ve güvenlik yamalarının kaç yıl geleceğine göre verilir. Destek süresi biten bir sürüm yama almaz, bu yüzden sürümün bitiş tarihi kurulumdan önce bilinir.
Gündelik işin büyük kısmı birkaç düzine komutla yürür. Dosya ve log için ls, cat, tail, grep, süreç için ps ve top, servis için systemctl, log için journalctl, disk için df ve lsblk, ağ için ip ve ss, paket için apt. Bunların yanında dosya izinlerini (chmod, chown) ve sudo'nun nasıl çalıştığını bilmek gerekir, çünkü bir komutun cevabı onu çalıştıran hesabın yetkisine bağlıdır.
Asıl kazanç süreklilik ve kayıttır. Güvenlik yamalarının takibi, servislerin açılışta ve çöküşte geri geldiğinin denetimi, logların kalıcı ve merkezde tutulması ve sunucuda kimin ne değiştirdiğinin bilinmesi düzenli bakım ister. Kurum içinde bu iş çoğu zaman arıza çıkınca yapılır. Bakım anlaşması onu takvime bağlar.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

İşletim Sistemi Nedir? Sistem Yöneticisinin Gözünden

İşletim sistemi nedir, kernel, süreç, servis, dosya sistemi ve izin modeli nasıl çalışır? Windows ve Linux'u yöneten sistem yöneticisinin bilmesi gerekenler.

11 dk okuma

apt Nedir? Linux Paket Yönetimi: apt, dpkg ve Depo

apt nedir, Ubuntu'da paket nasıl kurulur ve kaldırılır? Depo ve imza anahtarı, apt ile dpkg farkı, apt remove'un metapaketi silmesi, upgrade ile full-upgrade, kurulum geçmişi.

11 dk okuma

chmod ve Linux Dosya İzinleri: 777 Neden Yanlış?

chmod, chown ve umask ile Linux dosya izinleri: rwx nasıl okunur, paylaşılan klasör setgid 2770 ile nasıl kurulur, chmod 777 neden dosyayı silinebilir bırakır?

9 dk okuma

Crontab Nedir? Linux'ta cron ile Zamanlanmış Görev

Crontab nedir, cron görevi nasıl yazılır? Beş zaman alanı, crontab -e, -l, -r, cron logu, cron ortamı ve görevin elle çalışıp cron'da çalışmamasının iki ölçülmüş sebebi.

11 dk okuma

journalctl ile Linux Log Okuma: Filtre ve Kalıcı Log

journalctl kullanımı: servis, zaman ve öncelik süzgeci, önceki açılışın logu (-b -1), kalıcı journal ayarı, disk sınırı ve /var/log/syslog ile ilişkisi, ölçümlerle.

12 dk okuma

Linux Disk Yönetimi: lsblk, df, LVM ve Disk Büyütme

Linux'ta disk yönetimi: lsblk, df ve du ile doluluk, LVM ile PV, VG ve LV, mkfs, fstab'a UUID ile bağlama, lvextend ile büyütme ve -r unutulunca olan, ölçümlerle.

14 dk okuma