BT Sistem Yönetimi

Linux Dizin Yapısı: /etc, /var, /proc Ne İşe Yarar?

Linux dizin yapısı ve dosya sistemi: kök dizindeki klasörler ne tutar, /etc yapılandırması, /var/log, /proc ve /dev neden dosyadır, disk ağaca nasıl bağlanır?

İlker Pehlivan

Linux dizin yapısı, bir Linux sistemindeki bütün dosyaların tek bir ağaçta, / (kök) dizininden başlayarak düzenlenme biçimidir. Yapılandırma /etc’de, loglar /var/log’da, kullanıcıların dosyaları /home’da durur. Çalışan süreçler /proc’ta, donanım /dev’de birer dosya gibi görünür. Bu düzen her dağıtımda büyük ölçüde aynıdır, çünkü Linux Foundation’ın yayımladığı bir standarda dayanır.

Serinin benzetmesinde Linux bir belediyedir. Bu belediyenin her şubesinde birimler aynı yerleşimle durur: yönetmelik dolabı hep aynı odada, evrak kayıt defteri hep aynı masada, nöbetçi panosu hep girişte. Başka bir şubeye tayin edilen memur dolabı aramaz, nerede olduğunu bilir. Linux’ta bu yerleşimin adı FHS’dir ve bir Ubuntu sunucuyu yöneten biri, bir Debian ya da Red Hat sunucusunda da /etc’yi aynı yerde bulur.

Linux dizin yapısı benzetmesi: arnavut kaldırımlı bir kasaba meydanının iki yanında aynı planla yapılmış iki katlı iki belediye şubesi, ikisinde de aynı kemerli kapı ve aynı yeşil panjurlu pencereler, ortada lacivert ceketli bir memur koltuğunun altında bir dosyayla soldaki binadan sağdakine yürüyor, arkada tek bir ağaç
İki şube aynı plana göre yapılmış: kapı, pencere ve oda düzeni aynı. Linux'ta bu planın adı FHS'dir, bir dağıtımda /etc'yi bulan yönetici başka bir dağıtımda da aynı yerde bulur.

Bu yazıdaki bütün çıktılar lab’daki Ubuntu 24.04 sunucumuz lnx01’den alındı. Komutların kendisini ve adlarının nasıl okunduğunu Linux komutları rehberinde anlattık, burada o komutlarla dizin ağacını geziyoruz.

FHS Nedir? Linux Dizin Yapısının Standardı

FHS (Filesystem Hierarchy Standard), hangi tür dosyanın hangi dizinde duracağını tanımlayan standarttır. Güncel sürümü 3.0’dır ve Linux Foundation tarafından 2015’te yayımlanmıştır. Standart her dizinin amacını tek cümleyle tanımlar. Örneğin /etc için tanım şudur: bu dizin yapılandırma dosyalarını tutar, yapılandırma dosyası bir programın çalışmasını yöneten yerel bir dosyadır, durağandır ve çalıştırılabilir bir program olamaz (FHS 3.0, bölüm 3.7).

Standardın asıl getirisi taşınabilirliktir. Bir paket yapılandırmasını /etc’ye, verisini /var’a yazar. Yedekleme betiği hangi dağıtımda çalışırsa çalışsın yapılandırmayı aynı yerde arar. Dağıtımlar standardın üstüne kendi kararlarını ekler. Ubuntu 24.04’te bunlardan biri hemen görünür. /bin, /sbin ve /lib artık ayrı dizin değildir, /usr altındaki dizinlere kısayoldur.

Bash
ls -l /bin /sbin /lib
ls /usr/bin | wc -l
Çıktı
lrwxrwxrwx 1 root root 7 Apr 22  2024 /bin -> usr/bin
lrwxrwxrwx 1 root root 7 Apr 22  2024 /lib -> usr/lib
lrwxrwxrwx 1 root root 8 Apr 22  2024 /sbin -> usr/sbin
976

Satırın başındaki l bu girdinin bir symbolic link (sembolik bağ) olduğunu söyler. /bin/ls yazan eski bir betik bu yüzden hala çalışır, dosya gerçekte /usr/bin/ls’tedir. Lab sunucusunda /usr/bin altında 976 program vardı.

Kök Dizin: / Altındaki Klasörler Ne İşe Yarar?

ls / kök dizindeki klasörleri listeler. Lab sunucusunda 24 girdi çıktı. Bunların .usr-is-merged ile biten üçü, /usr birleştirmesinin geride bıraktığı boş işaret dizinleridir. snap ise Ubuntu’nun snap paketleri için açtığı dizindir. Geri kalanların görevi tabloda:

DizinNe tutarLab sunucusunda gördüğümüz
/etcSistemin ve servislerin yapılandırmasısshd_config, hostname, hosts
/varÇalışırken değişen veri: log, kuyruk, önbellek/var/log/auth.log, /var/log/journal
/homeKullanıcıların kişisel dizinleri/home/ilkerpehlivan
/rootroot hesabının kişisel diziniYalnız root girebilir (drwx------)
/usrProgramlar, kütüphaneler, belgeler/usr/bin altında 976 program
/bootÇekirdek ve önyükleyici dosyalarıAyrı bölüm, sda16
/devCihaz dosyaları/dev/sda, /dev/null
/proc, /sysÇekirdeğin süreç ve donanım bilgisiDiskte yok, sanal dosya sistemi
/runAçılıştan beri geçerli çalışma verisiBellekte (tmpfs)
/tmpGeçici dosyalarHerkes yazar, yalnız sahibi siler
/optPaket yöneticisi dışından kurulan yazılımBoş
/srvSunucunun dışarıya sunduğu veriBoş
/mnt, /mediaElle ve otomatik bağlanan disklerBoş

Tablodaki iki ayrım ilk bakışta karışır. Birincisi /etc ile /var arasındadır. /etc sistemin nasıl çalışacağını, /var çalışırken ne ürettiğini tutar. İkincisi /opt ile /usr arasındadır. apt ile kurulan yazılım /usr’a girer, üreticinin kendi kurulum betiğiyle gelen yazılım /opt’a. FHS /opt’u tam olarak buna ayırır. Paketlerin nereden gelip nasıl kurulduğunu apt nedir rehberinde anlattık.

/etc: Linux’ta Yapılandırma Bir Metin Dosyasıdır

Windows’ta bir servisin ayarı çoğunlukla registry’de, yani özel bir veritabanında durur. Linux’ta aynı ayar /etc altında düz bir metin dosyasıdır. Bu yüzden ayarı okumak için cat, karşılaştırmak için diff, yedeklemek için cp yeter. Bir sunucunun yapılandırmasını git deposunda tutmak da bu yüzden mümkündür.

SSH servisinin yapılandırması buna iyi bir örnek:

Bash
ls -l /etc/ssh/sshd_config*
Çıktı
-rw-r--r-- 1 root root 3517 Aug 31 21:38 /etc/ssh/sshd_config

/etc/ssh/sshd_config.d:
total 8
-rw------- 1 root root 27 Oct 30  2026 50-cloud-init.conf
-rw-r--r-- 1 root root 26 Sep 26 15:55 60-cloudimg-settings.conf

Ana dosyanın yanında bir sshd_config.d dizini var. Bu dizin drop-in düzenidir. Ana dosyaya dokunmadan ek ayar dosyaları bırakılır ve servis onları da okur. Dosya adlarının başındaki sayı okuma sırasını belirler. Paket güncellemesi ana dosyayı yenilerse sizin drop-in dosyanız yerinde kalır, bu yüzden kendi ayarınızı ayrı bir dosyaya yazmak daha güvenlidir. FHS de yapılandırmanın doğrudan /etc köküne değil alt dizinlere yazılmasını önerir.

Örnekteki belediyenin yönetmelik dolabında her dosyayı yalnız memur düzenlemez. Bazen merkez de aynı dosyayı yeniden basıp gönderir. Linux’ta bunu yapan programlardan biri cloud-init’tir. Bulut imajından kurulan lab sunucusunda /etc/hosts dosyasının ilk satırları bunu açıkça yazıyordu:

Bash
cat /etc/hostname
head -8 /etc/hosts
Çıktı
lnx01
# Your system has configured 'manage_etc_hosts' as True.
# As a result, if you wish for changes to this file to persist
# then you will need to either
# a.) make changes to the master file in /etc/cloud/templates/hosts.debian.tmpl
# b.) change or remove the value of 'manage_etc_hosts' in
#     /etc/cloud/cloud.cfg or cloud-config from user-data
#
127.0.1.1 lnx01 lnx01

Yorum, bu dosyaya yazılan bir satırın kalıcı olmayacağını söylüyor. Kalıcı değişiklik ya cloud-init şablonuna yazılır ya da manage_etc_hosts ayarı kapatılır. Aynı tuzağın ağ ayarındaki halini, netplan dosyasının yeniden başlatmada geri dönmesini Ubuntu Server rehberimizin kurulum bölümünde anlattık. /etc’de bir dosyayı düzenlemeden önce ilk satırlarını okumak, o dosyanın sahibini bulmanın en kısa yoludur.

/var ve /var/log: Çalışırken Değişen Veri

FHS /var’ı değişken veri dizini olarak tanımlar: kuyruk dosyaları, yönetim ve log verisi, geçici dosyalar (FHS 3.0, bölüm 5.1). Bir sunucuda en hızlı büyüyen dizin genellikle budur. Örnekteki belediyede /var/log evrak kayıt defteridir ve her birim yaptığı işi oraya yazar.

Bash
ls -l /var/log | head -12
Çıktı
total 1752
lrwxrwxrwx  1 root      root                39 Sep 26 15:53 README -> ../../usr/share/doc/systemd/README.logs
-rw-r--r--  1 root      root              1789 Oct 30 10:25 alternatives.log
-rw-r-----  1 root      adm                  0 Oct 30  2026 apport.log
drwxr-xr-x  2 root      root              4096 Oct 30 10:24 apt
-rw-r-----  1 syslog    adm             137090 Oct 30 10:30 auth.log
-rw-rw----  1 root      utmp                 0 Sep 26 15:55 btmp
-rw-r-----  1 root      adm               9309 Oct 30 10:28 cloud-init-output.log
-rw-r-----  1 syslog    adm             209642 Oct 30 10:28 cloud-init.log
drwxr-xr-x  2 root      root              4096 Sep  4 00:11 dist-upgrade
-rw-r-----  1 root      adm             102453 Oct 30 10:28 dmesg
-rw-r-----  1 root      adm             102681 Oct 30 10:26 dmesg.0

Üç dosya bir sunucuda ilk bakılan yerlerdir. auth.log oturum açma ve sudo kayıtlarını, syslog genel sistem mesajlarını tutar. apt dizini paket kurulum geçmişini saklar. İzin sütununa bakın: auth.log syslog kullanıcısına ve adm grubuna aittir, diğerlerine kapalıdır (-rw-r-----). Bu yüzden adm grubunda olmayan bir hesap bu dosyayı sudo olmadan okuyamaz. İzin harflerinin nasıl okunduğunu Linux dosya izinleri rehberinde anlattık.

Listede bir de journal dizini vardı. Lab sunucusunda systemd’nin log sistemi journal kayıtlarını bu dizinde kalıcı olarak tutuyordu. Kalıcılığın bu dizinin varlığına bağlı olduğunu journalctl rehberinde ölçtük. Lab sunucusunda journal’ın yanında syslog ve auth.log metin dosyaları da yazılıyordu. /var ayrı bir bölüme konmadığında log patlaması kök bölümü doldurabilir. Lab sunucusunda /var kök bölümün içindeydi, yani df -h / bu dizinin doluluğunu da gösterir.

/proc ve /sys: Linux’ta Her Şey Dosyadır

Linux’un en çok alıntılanan ilkesi “her şey dosyadır”dır. /proc bu ilkenin en açık örneğidir. İçindeki dosyalar diskte yoktur, çekirdek onları okunduğu anda o anki durumdan üretir. Örnekteki belediyenin nöbetçi panosu da böyle çalışır. Panoda o an kimin görevde olduğu yazar, yarın başka bir şey yazar.

İşlemci ve bellek bilgisi /proc’tan okunur:

Bash
grep -m1 "model name" /proc/cpuinfo
head -3 /proc/meminfo
Çıktı
model name	: 12th Gen Intel(R) Core(TM) i5-12400F
MemTotal:        2014880 kB
MemFree:         1442060 kB
MemAvailable:    1708840 kB

free ve top gibi komutlar da bu bilgiyi aynı dosyalardan alır. /proc altındaki her sayı bir sürecin numarasıdır ve o dizin süreç çalıştığı sürece vardır. $$ çalışan kabuğun süreç numarasını verir:

Bash
head -3 /proc/$$/status
ls -l /proc/$$/exe /proc/$$/cwd
Çıktı
Name:	bash
Umask:	0002
State:	S (sleeping)
lrwxrwxrwx 1 ilkerpehlivan ilkerpehlivan 0 Oct 30 10:30 /proc/7861/cwd -> /home/ilkerpehlivan
lrwxrwxrwx 1 ilkerpehlivan ilkerpehlivan 0 Oct 30 10:30 /proc/7861/exe -> /usr/bin/bash

Sürecin adı, umask değeri, hangi programdan çalıştığı ve hangi dizinde durduğu tek bir dizinden okunuyor. Çalışan bir servisin hangi dosyadan başlatıldığını ya da hangi dizinde çalıştığını bulmak için de aynı yol izlenir.

/sys aynı fikri donanıma uygular. Ağ kartları /sys/class/net altında birer dizindir:

Bash
ls /sys/class/net
cat /sys/class/net/ens192/address /sys/class/net/ens192/operstate
Çıktı
ens192
lo
00:50:56:3a:70:00
up

Kartın MAC adresi ve bağlantı durumu birer metin dosyasıdır. İzleme betikleri bu yüzden ayrı bir araç kurmadan arayüzün durumunu okuyabilir.

/dev: Diskler ve Cihazlar Birer Dosyadır

/dev cihaz dosyalarının dizinidir. Disk, bölüm ve terminal burada birer dosya olarak görünür:

Bash
ls -l /dev/sda /dev/sda1 /dev/null
Çıktı
crw-rw-rw- 1 root root   1,  3 Oct 30 10:28 /dev/null
brw-rw---- 1 root disk   8,  0 Oct 30 10:28 /dev/sda
brw-rw---- 1 root disk   8,  1 Oct 30 10:28 /dev/sda1

Satırın ilk harfi cihazın türünü söyler. b block device’tır (blok cihazı): disk ve bölüm gibi veriyi bloklar halinde okunan cihazlar. c character device’tır (karakter cihazı): veriyi akış halinde alan cihazlar. Tarih sütununun önündeki iki sayı, çekirdeğin bu cihazı tanıdığı numaralardır. Diske yalnız root ve disk grubu erişebilir, çünkü diski doğrudan okuyan biri dosya izinlerini atlayıp her şeyi okur.

En sık kullanılan cihaz /dev/null’dur. Ona yazılan her şey kaybolur, okunduğunda boş döner. Bir komutun çıktısını görmek istemediğinizde çıktıyı oraya yönlendirirsiniz:

Bash
echo test > /dev/null; echo "cikis kodu: $?"
cat /dev/null | wc -c
Çıktı
cikis kodu: 0
0

Cron’a yazılan görevlerin sonunda sık görülen > /dev/null 2>&1, görevin bütün çıktısını bu cihaza gönderir. Bunun hata mesajlarını da yok ettiğini ve çıktıyı neden bir log dosyasına yönlendirmek gerektiğini crontab rehberinde ölçtük.

Bağlama Noktası: Disk Dizin Ağacına Nasıl Bağlanır?

Windows her diske bir sürücü harfi verir. Linux’ta sürücü harfi yoktur, her disk ya da bölüm tek ağacın bir dalına bağlanır. Bağlandığı dizinin adı mount point’tir (bağlama noktası). Örnekteki belediyeye yeni bir arşiv binası eklendiğinde ayrı bir belediye kurulmaz, bina mevcut yerleşimde bir birimin adresi olur.

lsblk diskleri ve nereye bağlandıklarını gösterir:

Bash
lsblk
Çıktı
NAME    MAJ:MIN RM  SIZE RO TYPE MOUNTPOINTS
sda       8:0    0   20G  0 disk 
├─sda1    8:1    0   19G  0 part /
├─sda14   8:14   0    4M  0 part 
├─sda15   8:15   0  106M  0 part /boot/efi
└─sda16 259:0    0  913M  0 part /boot
sr0      11:0    1   68K  0 rom  

Lab sunucusunda tek disk vardı ve dört bölüme ayrılmıştı. 19 GB’lık sda1 kök dizin oldu. /boot ve /boot/efi kendi bölümlerindeydi. 4 MB’lık sda14 hiçbir yere bağlı değildi: bulut imajı onu eski BIOS ile açılış için ayırır. findmnt aynı ağacı dosya sistemi türleriyle gösterir:

Bash
findmnt -o TARGET,SOURCE,FSTYPE | head -4
df -hT / /boot /run
Çıktı
TARGET                         SOURCE      FSTYPE
/                              /dev/sda1   ext4
├─/sys                         sysfs       sysfs
│ ├─/sys/kernel/security       securityfs  securityfs
Filesystem     Type   Size  Used Avail Use% Mounted on
/dev/sda1      ext4    19G  1.8G   17G  10% /
/dev/sda16     ext4   881M   64M  756M   8% /boot
tmpfs          tmpfs  197M  1.2M  196M   1% /run

/sys’in kaynağı bir disk değil, sysfs adlı sanal dosya sistemidir. /proc için de aynısı geçerlidir. /run ise tmpfs türündedir, yani bellekte durur ve yeniden başlatmada silinir. Açılıştan beri geçerli olan çalışma bilgisi (süreç numarası dosyaları, soketler) bu yüzden oraya yazılır. Yeni bir diskin LVM ile hazırlanması, /etc/fstab ile kalıcı bağlanması ve büyütülmesi Linux disk yönetimi rehberinde.

Bağlama noktası yalnız yerel disk için değildir. Ağdaki bir paylaşım da aynı biçimde bir dizine bağlanır ve uygulama onu yerel bir klasör gibi görür. Linux sunucular arasındaki paylaşımın bu yolunu NFS nedir rehberinde anlattık.

/home, /root ve /tmp: Kimin Nereye Yazdığı

Üç dizin kullanıcılarla ilgilidir ve izinleri birbirinden farklıdır:

Bash
ls -ld /home /root /tmp
ls /root
Çıktı
drwxr-xr-x  4 root root 4096 Oct 30  2026 /home
drwx------  3 root root 4096 Sep 26 15:55 /root
drwxrwxrwt 12 root root 4096 Oct 30 10:28 /tmp
ls: cannot open directory '/root': Permission denied

/home her kullanıcıya bir alt dizin açar. Komutları çalıştırdığımız ilkerpehlivan hesabı sudo grubundaydı ve yine de /root dizinini listeleyemedi. /root, root hesabının kişisel dizinidir ve izni yalnız sahibine açıktır (drwx------). sudo ls /root aynı dizini açar, çünkü komut o an root olarak çalışır. Örnekteki belediyede başkanın odası binanın içindedir ama kapısı herkese açılmaz.

Örnekteki belediyede /tmp herkesin yazabildiği ortak masadır. İzninin sonundaki t, sticky bit’tir: herkes dosya bırakabilir, ama bir dosyayı yalnız sahibi silebilir. Bu bitin neden önemli olduğunu ve paylaşılan bir klasörde onsuz neler olduğunu dosya izinleri rehberindeki 777 bölümünde ölçtük. FHS, /tmp’deki dosyaların açılışta silinmesini önerir. Bu yüzden sürmesi gereken bir dosya /tmp’ye bırakılmaz.

İzin sütununda bir ayrıntı daha var: /home satırında saat yerine yıl yazıyor. ls, tarihi gelecekte görünen dosyalar için saati yazmaz, yılı yazar. Lab sunucusunun saati ilk açılışta üç saat ileri başlamıştı ve o sırada oluşan dizinler “gelecekte” kaldı. Saati senkron olmayan bir sunucuda dosya tarihlerine güvenilmemesinin küçük bir kanıtı bu.

Sonuç: Yeri Bilinen Dosyanın Sahibi de Bulunur

Linux dizin yapısını ezberlemek gerekmez, dört kuralını bilmek yeter:

  1. Yapılandırma /etc’de metin olarak durur.
  2. Çalışırken üretilen veri /var’a yazılır.
  3. Çekirdeğin bildiği her şey /proc ve /sys altında dosya gibi okunur.
  4. Diskler tek ağacın bir dalına bağlanır.

Bu düzen sorun anında zaman kazandırır. Bir servis bozulduğunda ayarı /etc’de, logu /var/log’da ya da journal’da, çalışma durumunu /proc’ta ve systemctl çıktısında ararsınız. Servislerin kendi tanım dosyaları da /etc/systemd/system ve /usr/lib/systemd/system altındadır, onları systemd nedir rehberinde anlattık.

Girişteki benzetmeye dönersek: FHS belediyenin bütün şubelerinde geçerli olan birim yerleşimidir. Yönetmelik dolabı (/etc) ve kayıt defteri (/var/log) her şubede aynı yerdedir. Yine de dolaptaki bir dosyayı yalnız memur yazmaz, merkezin yeniden bastığı dosyalar da vardır (cloud-init). Yeri bilinen dosyanın ilk satırını okumak, o dosyayı kimin yönettiğini de söyler.

Linux Dizin Yapısı Hakkında Sık Sorulan Sorular

Hayır. Linux'ta tek bir dizin ağacı vardır ve kökü / dizinidir. Her disk ya da bölüm bu ağacın bir dalına bağlanır. Lab sunucumuzda 19 GB'lık sda1 bölümü / olarak, 913 MB'lık sda16 bölümü /boot olarak bağlıydı. Hangi diskin nereye bağlı olduğunu lsblk ve findmnt gösterir.
Dosyayı sizden başka bir program da yazıyordur. Bulut imajından kurulan Ubuntu sunucularda cloud-init /etc/hosts ve netplan dosyasını açılışta yeniden üretebilir. Lab sunucumuzdaki /etc/hosts dosyasının ilk satırları bunu açıkça yazıyordu: kalıcı değişiklik için cloud-init şablonu ya da manage_etc_hosts ayarı değiştirilmeli. Dosyanın başındaki yorum satırları bu yüzden önce okunur.
Kaplamaz. /proc diskte değil, çekirdeğin bellekte tuttuğu bilgiden okunduğu anda üretilir. findmnt çıktısında /proc dizininin kaynağı bir disk bölümü değil, proc adlı sanal dosya sistemidir. ls -l bu dizinin boyutunu 0 gösterir, cat /proc/meminfo ise o anki bellek durumunu basar.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

Linux İşletim Sistemi Nedir? Sunucu Yönetimi Haritası

Linux nedir, kernel ile dağıtım farkı ne? Linux sunucu yönetiminin haritası: SSH, komutlar, /etc, izinler, systemd, journal, cron, disk, ağ ve apt ile bakım.

11 dk okuma

İşletim Sistemi Nedir? Sistem Yöneticisinin Gözünden

İşletim sistemi nedir, kernel, süreç, servis, dosya sistemi ve izin modeli nasıl çalışır? Windows ve Linux'u yöneten sistem yöneticisinin bilmesi gerekenler.

11 dk okuma

apt Nedir? Linux Paket Yönetimi: apt, dpkg ve Depo

apt nedir, Ubuntu'da paket nasıl kurulur ve kaldırılır? Depo ve imza anahtarı, apt ile dpkg farkı, apt remove'un metapaketi silmesi, upgrade ile full-upgrade, kurulum geçmişi.

11 dk okuma

chmod ve Linux Dosya İzinleri: 777 Neden Yanlış?

chmod, chown ve umask ile Linux dosya izinleri: rwx nasıl okunur, paylaşılan klasör setgid 2770 ile nasıl kurulur, chmod 777 neden dosyayı silinebilir bırakır?

9 dk okuma

Crontab Nedir? Linux'ta cron ile Zamanlanmış Görev

Crontab nedir, cron görevi nasıl yazılır? Beş zaman alanı, crontab -e, -l, -r, cron logu, cron ortamı ve görevin elle çalışıp cron'da çalışmamasının iki ölçülmüş sebebi.

11 dk okuma

journalctl ile Linux Log Okuma: Filtre ve Kalıcı Log

journalctl kullanımı: servis, zaman ve öncelik süzgeci, önceki açılışın logu (-b -1), kalıcı journal ayarı, disk sınırı ve /var/log/syslog ile ilişkisi, ölçümlerle.

12 dk okuma