BT Sistem Yönetimi

İşletim Sistemi Nedir? Sistem Yöneticisinin Gözünden

İşletim sistemi nedir, kernel, süreç, servis, dosya sistemi ve izin modeli nasıl çalışır? Windows ve Linux'u yöneten sistem yöneticisinin bilmesi gerekenler.

İlker Pehlivan

İşletim sistemi, bilgisayarın donanımı ile üzerinde çalışan programlar arasında duran yazılımdır. Üç iş yapar:

  1. İşlemciyi, belleği, diski ve ağ kartını programlar arasında paylaştırır.
  2. Programları birbirinden yalıtır.
  3. Her programın ihtiyaç duyduğu ortak hizmetleri (dosya, ağ bağlantısı, kullanıcı ve izin) tek bir yerden verir.

Windows, Linux ve macOS birer işletim sistemidir. Bir sunucuyu ya da bir iş istasyonunu yöneten kişinin her gün dokunduğu şey de işletim sisteminin kendisidir.

İşletim sistemini bir belediye teşkilatına benzetebiliriz. Şehrin altında su ve elektrik şebekesi vardır, vatandaş onu görmez ama her hizmet ona dayanır. Üstünde birimler çalışır, her birinin kendi işi ve kendi yetkisi vardır. Vatandaş başvuru masasına gelir, kendi işini görür, şebekeye doğrudan dokunamaz. Windows ve Linux, aynı hizmeti veren ama teşkilatı farklı kurulmuş iki belediyedir.

İşletim sistemi benzetmesi: ön duvarı kesilmiş belediye binası, üst katta masalarında çalışan üç memur, zemin katta başvuru masasında görevli ve vatandaş, yanda arşiv rafları, binanın altında bütün odalara bağlanan su ve elektrik şebekesi
Vatandaş yalnız başvuru masasını görür. Masanın arkasında birimler, arşiv ve hepsinin dayandığı şebeke çalışır: işletim sisteminde servisler, dosya sistemi ve kernel.

Bu yazı tanımla durmaz. Bir sunucuyu ya da iş istasyonunu yöneten kişinin her gün dokunduğu katmanları sırayla açar: kernel, süreç ve servis, dosya sistemi, izin modeli, yönetim yüzeyi ve log. Her bölüm, konuyu derinlemesine işleyen yazıya yönlendirir. Windows tarafını Windows 11 Pro ve Windows Server 2025 üzerinde, Linux tarafını Ubuntu Server üzerinde anlatıyoruz. Yazı, BT sistem yönetimi hizmetimizin işletim sistemi koluna aittir.

İşletim Sistemi Ne İşe Yarar? Donanım ile Uygulama Arasındaki Katman

İşletim sisteminin işi, her programın donanımı kendisi yönetmek zorunda kalmamasını sağlamaktır. Bir muhasebe programı diske dosya yazarken diskin hangi markadan olduğunu, hangi sektöre yazacağını bilmez. İşletim sistemine “bu dosyayı kaydet” der, gerisini işletim sistemi yapar. Aynı anda çalışan yirmi program işlemciyi, belleği ve ağ kartını işletim sisteminin verdiği sırayla ve payla kullanır.

Örnekteki belediyede vatandaş suyu musluktan alır, boruların nereden geçtiğini bilmez. Şebekeyi döşeyen, kimin ne kadar su kullanacağını düzenleyen teşkilattır. Programlar için bu teşkilat işletim sistemidir.

Sistem yöneticisi için işletim sistemi iki ayrı ürün olarak gelir:

  • İstemci işletim sistemi (Windows 11, masaüstü Linux): bir kişinin oturduğu bilgisayar. Ekran, klavye, ofis programları ve tarayıcı için ayarlanmıştır.
  • Sunucu işletim sistemi (Windows Server, Ubuntu Server): birçok kişiye aynı anda hizmet veren makine. Kullanıcı yerine servisleri öne alır, arayüzü ikinci plandadır, uzun destek süresiyle gelir.

İkisi aynı temeli paylaşır. Windows Server 2025 ile Windows 11’in 24H2 sürümü aynı kod tabanından gelir, Ubuntu Server ile masaüstü Ubuntu aynı Linux kernel’ını kullanır. Fark, üstüne hangi parçaların kurulduğu ve hangi işe göre ayarlandığıdır. Bu yüzden aşağıdaki katmanlar iki tarafta da aynı sırayla durur.

Kernel ve Kullanıcı Modu: Bir Hata Neden Bütün Sistemi Durdurur?

Kernel, işletim sisteminin donanıma doğrudan dokunan temel parçasıdır. Belleği dağıtır, işlemciyi programlar arasında bölüştürür, sürücüler aracılığıyla diske ve ağ kartına konuşur. İşlemci iki kipte çalışır. Microsoft’un kullanıcı modu ve kernel modu belgesine göre uygulamalar kullanıcı modunda, işletim sisteminin temel parçaları kernel modunda çalışır.

İki kip arasındaki fark, bir hatanın ne kadar yere yayıldığını belirler:

  • Kullanıcı modunda her uygulamanın kendine ait, öteki uygulamalardan yalıtılmış bir bellek alanı vardır. Uygulama çökerse yalnız kendisi kapanır, öteki programlar ve işletim sistemi çalışmaya devam eder.
  • Kernel modunda bütün kod tek bir bellek alanını paylaşır. Microsoft’a göre kernel modunda çalışan bir sürücü çökerse işletim sisteminin tamamı çöker.

Bu farkı Windows Server 2025 çalışan bir domain controller’da gördüm: makine kendiliğinden yeniden başladı. Event log’a düşen kayıt 0x7A (KERNEL_DATA_INPAGE_ERROR) idi: kernel, ihtiyaç duyduğu bir veri sayfasını diskten belleğe okuyamamıştı. Hata bir uygulamada olsaydı yalnız o uygulama kapanırdı. Kernel’ın okuyamadığı bir sayfa ise bütün sunucuyu durdurdu.

Örnekteki belediyede bir birimin çalışmaması yalnız o birimin hizmetini keser. Ana su şebekesindeki bir patlak bütün şehri susuz bırakır. Sürücü güncellemelerinin ve kernel yamalarının ayrı bir dikkat istemesi bu yüzdendir: hata orada olursa bütün makineyi götürür.

Windows’ta kernel’ın adı NT kernel’ıdır. Linux’ta ise “Linux” adı aslında yalnız kernel’ı anlatır, üstündeki araçlar dağıtımdan gelir. İki kernel ortak bir kökten gelmez. Windows bir Linux kernel’ını ancak barındırabilir: WSL 2 Windows’un içinde hafif bir sanal makine açar ve orada gerçek bir Linux kernel’ı çalıştırır. Birden fazla işletim sisteminin aynı donanımı nasıl paylaştığı hypervisor yazısında anlatılıyor.

Süreç ve Servis: Arka Planda Çalışan Programlar

Süreç (process), çalışan bir programın işletim sistemindeki karşılığıdır. Bir programı açtığınızda işletim sistemi ona bir süreç açar, bellek ayırır ve bir numara verir. Task Manager’da ya da Linux’taki ps çıktısında gördüğünüz her satır bir süreçtir.

Servis ise kullanıcı oturum açmadan, açılışta kendiliğinden başlayan ve arka planda süren bir süreçtir. DNS sunucusu, saat eşitlemesi, yazdırma kuyruğu ve uzak masaüstü birer servistir. Örnekteki belediyede servisler vardiyalı birimlere benzer. Vatandaş gelmese de nöbet tutarlar ve biri çağırdığında hazırdırlar.

İki işletim sistemi servisleri farklı bir yöneticiyle yönetir:

  • Windows’ta Service Control Manager servislerin listesini, başlangıç türünü ve hangi hesapla çalıştıklarını tutar. Servisler services.msc konsolundan ya da sc ve Get-Service komutlarından yönetilir. Microsoft’a göre Service Control Manager uzaktan yönetim için bir RPC sunucusu da çalıştırır.
  • Linux’ta systemd, açılışta başlayan ilk süreçtir ve her servisi düz metin bir unit dosyasından okur. Servisler systemctl ile başlatılır, durdurulur ve açılışa eklenir.

Sistem yöneticisinin servislerle ilgili en sık kararı servisin hangi hesapla çalışacağıdır. Bir servis yönetici yetkisiyle çalışıyorsa, servisteki bir açık o yetkiyi saldırgana verir. Windows’ta parolası Active Directory tarafından kendiliğinden yenilenen servis hesapları gMSA yazısında, Linux’ta systemd’nin günlük kullanımı Ubuntu Server yazısının servis bölümünde anlatılıyor.

Dosya Sistemi: NTFS, ext4, Sürücü Harfi ve Bağlama Noktası

Dosya sistemi, verinin diskte hangi düzenle tutulacağını belirleyen yapıdır. Disk kendi başına yalnız numaralı bloklardan oluşur. Dosya adı, klasör, boyut, tarih ve izin bilgisini dosya sistemi tutar. Windows’ta varsayılan dosya sistemi NTFS, Ubuntu’da ext4’tür.

Örnekteki belediyede dosya sistemi arşivdir. Hangi dosyanın hangi rafta durduğunu, kimin okuyabileceğini arşiv kaydı söyler. Raflar diskin bloklarıdır, kayıt defteri dosya sistemidir.

İki taraf diskleri okura farklı biçimde gösterir:

  • Windows her bölüme bir sürücü harfi verir: C:, D:. Ağdaki bir paylaşım da bir harfe bağlanabilir ya da \\sunucu\paylasim yoluyla açılır.
  • Linux tek bir ağaç kurar ve her şey / kökünün altında durur. İkinci bir disk ya da ağ paylaşımı bu ağacın bir klasörüne bağlanır (mount). /var/log ayrı bir diskte olabilir, okur için yine bir klasördür.

İki işletim sisteminin dosya sistemleri, bir klasör ikisinden birden kullanıldığında karşılaşır. Windows istemcileri dosya paylaşımına SMB ile, Linux istemcileri NFS ile bağlanır. İki protokol kullanıcıyı farklı şeyle tanır. SMB dizin kimliğine, NFS sayısal kullanıcı numarasına bakar. Aynı klasörü iki tarafa açan kurulumda izin çakışmasının sebebi budur. Ayrıntısı SMB ve NFS yazılarında.

İzin Modeli: Kullanıcı, Grup, ACL ve Yönetici Yetkisi

İzin modeli, işletim sisteminin “bu kullanıcı bu dosyayı okuyabilir mi, bu ayarı değiştirebilir mi?” sorusuna verdiği cevabın kurallarıdır. İki tarafta da üç parça vardır: kullanıcı, grup ve yönetici yetkisi. Örnekteki belediyede bunlar memurun kimliği, bağlı olduğu birim ve imza yetkisidir.

Dosya izinlerinde iki model yan yana durur:

  • Linux’un temel modeli her dosyaya üç sahip tanır: dosyanın sahibi, dosyanın grubu ve geri kalan herkes. Her birine okuma, yazma ve çalıştırma izni verilir.
  • Windows’ta her dosyanın bir erişim kontrol listesi (ACL) vardır. Liste istenen sayıda kullanıcı ve grup için ayrı satır taşır. Linux da ACL’i destekler, ama temel model üç sahiplidir.

ACL’in iki taraftaki ayrıntısı ACL yazısında anlatılıyor.

Yönetici yetkisinde iki taraf ayrı yollardan aynı ilkeye varır. Yönetici bile işini yetkisiz yapar, yetkiyi yalnız gerektiği an ister.

Linux’ta bu iş sudo ile yapılır. Windows’ta User Account Control (UAC) yönetici oturumuna iki token verir: biri standart, öteki yönetici token’ı. Program yetki istediğinde UAC onay penceresi çıkar. Windows 11’de ölçtüğümde Run kutusundan açılan komut istemi yönetici hesabında bile standart token’la açıldı, yönetici token’ı ancak onaydan sonra geldi. Ayrıntısı ve beklenmedik istisnası Win + R çalıştır komutları yazısında.

Kurumda bu ilkenin karşılığı yönetici hesaplarının ayrılmasıdır. Günlük işler yetkisiz bir hesapla yapılır, sunucu yönetimi o katmana ait ayrı bir hesapla. Domain ortamında bu ayrımın kuralları Active Directory tier modeli yazısında.

Yönetim Yüzeyi: Pencere, Komut ve Ayarın Durduğu Yer

İşletim sistemini yönetmenin üç yolu vardır: grafik arayüz (pencere), komut satırı ve programların kullandığı API. Üçü de aynı ayarı değiştirir. Pencere bir kapıdır, ayarın kendisi kapının arkasında durur. Bu ayrımı bilen yönetici bir ayarın nerede tutulduğunu bulur ve aynı işi hangi yoldan yapacağını seçer.

Örnekteki belediyede pencere başvuru masasıdır, komut iç yazışmadır. İkisi de aynı arşive yazar.

Ayar Nerede Durur? Registry ve /etc

İki işletim sistemi ayarı farklı yerde tutar. Fark, yedeklemeden sürüm takibine kadar her yönetim işini etkiler:

  • Windows ayarların çoğunu registry’de (kayıt defteri) tutar. Microsoft registry’yi sistemin tanımladığı bir veritabanı olarak tarif eder. Group Policy de ayarlarını oraya yazar.
  • Linux ayarları çoğunlukla /etc altındaki düz metin dosyalarında tutar. Bir dosyayı kopyalamak, karşılaştırmak ya da sürüm kontrolüne koymak tek komuttur.

Registry ağaç gibi gezilir ama metin dosyası gibi okunmaz. Bu yüzden Windows’ta bir ayarı belgelemenin yolu ayarın registry yolunu ve değerini yazmaktır. Linux’ta ise dosyanın kendisi belgedir.

Pencereden Komuta: Konsollar ve Kabuk

Windows’ta yönetim pencerelerinin çoğu, Microsoft Management Console’un .msc uzantılı konsol dosyalarıdır: services.msc, eventvwr.msc, compmgmt.msc. Run kutusuna yazılan adlar ve ne açtıkları Win + R çalıştır komutları yazısında. Aynı işlerin komut karşılığı PowerShell’dedir. Windows’ta her yönetim işinin penceresi, komutu ve ayarın durduğu yer Windows işletim sistemi yönetimi yazısında tek tabloda.

Linux sunucusunda grafik arayüz çoğu zaman hiç kurulmaz. Yönetim SSH üzerinden bash kabuğuyla yapılır. İki kabuk aynı görünür, ama farklı düşünür. Bash’in pipeline’ı metin taşır, PowerShell’inki nesne taşır. Bash’te bir komutun çıktısı kesilip satır satır süzülür. PowerShell’de çıktının alanlarına adıyla ulaşılır.

Sunucuları tek tek oturum açarak yönetmek de bir yüzey tercihidir. Windows’ta domain konsolları sunucuya bağlanmadan yönetim makinesinden açılır. Kurulumu ve hangi hesapla açılacağı RSAT yazısında anlatılıyor.

Log: Event Log ve journal

Log, işletim sisteminin olan biteni kaydettiği defterdir. Örnekteki belediyede bu defter olay tutanağıdır. Hangi birimde ne zaman ne olduğunu ve kimin yaptığını yazar. İki işletim sistemi de yapılandırılmış log tutar:

  • Windows Event Log’u kanallara ayırır (System, Application, Security). Her kaydın bir Event ID’si, seviyesi ve kaynağı vardır, Event Viewer ile okunur. Security log’una neyin yazılacağını audit policy belirler, ayrıntısı Active Directory audit policy yazısında.
  • Linux’ta systemd’nin journal’ı her servisin kaydını tutar ve journalctl ile süzülür. Eski metin biçimli syslog da yanında çalışır.

Kurumda logun asıl değeri tek makinede değil, bir merkezde toplandığında ortaya çıkar. Bir saldırgan girdiği makinenin logunu silebilir, ama merkeze gitmiş kopyaya dokunamaz. Merkezi log sunucusunun kurulumu Linux syslog sunucusu yazısında.

Windows ve Linux Farkı: Aynı Hizmet, İki Teşkilat

Windows ile Linux arasındaki fark çoğu zaman “biri grafik, öteki komut” diye özetlenir. Bu özet eksiktir. İki işletim sistemi de pencereyle ve komutla yönetilir. Asıl fark, ayarın, servisin, logun ve iznin hangi yapıda tutulduğudur. Örnekteki iki belediye aynı hizmeti verir, ama arşivlerini başka düzende tutar:

KonuWindowsLinux
KernelNT kernel’ıLinux kernel’ı
AyarRegistry (veritabanı)/etc altında metin dosyaları
Servis yöneticisiService Control Managersystemd
LogEvent Log (kanal, Event ID)journal ve syslog
Dosya izniACLsahip, grup, diğerleri (ACL isteğe bağlı)
Yönetici yetkisiUAC ile iki tokensudo
Disk görünümüsürücü harfi (C:)tek ağaç (/) ve bağlama noktası
Uzaktan yönetimRPC, WinRM, RDPSSH
KabukPowerShell, pipeline’da nesnebash, pipeline’da metin

Tablodaki satırların hiçbiri birini ötekinden üstün yapmaz. Bir kurumun hangi işletim sistemini nerede kullanacağını, yapacağı iş belirler. Bu seçimi bir sonraki bölüm ele alıyor.

Sunucu İşletim Sistemi Seçimi: Windows Server mı Ubuntu Server mı?

Sunucu işletim sistemini sunucunun yapacağı iş seçer. Kimlik yönetimi, dosya paylaşımı ve Windows’a bağlı kurumsal yazılımlar Windows Server ister. NTP, syslog, RADIUS, web ve izleme gibi altyapı servisleri ise Linux’ta lisans bedeli olmadan çalışır. Örnekteki iki belediye aynı şehirde birlikte hizmet verebilir. Çoğu kurumda da iki işletim sistemi yan yana durur.

Windows Server, Active Directory’nin, DNS’in, DHCP’nin ve dosya sunucusunun evidir. Sürümleri (Standard, Datacenter), işlemci çekirdeği başına lisanslama, rolleri ve destek takvimi Windows Server yazısında anlatılıyor. Kurumun kimlik altyapısı ise kendi rehberinde, Active Directory rehberinde işleniyor.

Ubuntu Server, Canonical’ın uzun destekli (LTS) sürümlerle yayımladığı Linux sunucu dağıtımıdır. LTS sürüm seçimi, Ubuntu Pro, Debian ve RHEL ailesiyle karşılaştırma ve sıkılaştırma Ubuntu Server yazısında anlatılıyor. Altında NTP, RADIUS, syslog ve TFTP sunucularının kurulum yazıları duruyor.

İki tarafta da seçimin unutulan yarısı destek süresidir. Destek süresi biten bir işletim sistemi çalışmaya devam eder, ama yeni bulunan açıkları kapanmaz. Microsoft’un yaşam döngüsü sayfasına göre Windows Server 2016’nın uzatılmış desteği Ocak 2027’de bitiyor. Ubuntu’nun LTS sürümleri 5 yıl standart güvenlik bakımı alır. Kurulu her sunucunun destek bitiş tarihi envanterde yazılı olmalıdır. Yeni sunucunun kurulumunu ve eskisinden geçişi nasıl yürüttüğümüz sunucu kurulumu sayfasında.

Sonuç: İşletim Sistemi Pencere Değil, Arkasındaki Düzendir

İşletim sistemi, ekranda gördüğümüz pencerelerden ibaret değildir. Donanımı paylaştıran, programları yalıtan ve ayarı, servisi, logu, izni belli bir düzende tutan yazılımdır. Sistem yöneticisinin işi o düzeni bilmektir: bir hatanın kernel’da mı uygulamada mı olduğunu, bir ayarın registry’de mi /etc’de mi durduğunu, bir servisin hangi hesapla çalıştığını.

Girişteki benzetmeye dönersek: belediyenin şebekesi kernel’dır, birimleri servislerdir, arşivi dosya sistemidir, başvuru masası ise yönetim penceresidir. Vatandaş yalnız masayı görür. Sistem yöneticisi masanın arkasındaki teşkilatı bilir, bu yüzden bir arızanın hangi birimde başladığını da bilir.

Windows tarafında hangi işin hangi konsolla ve hangi komutla yapıldığının haritası Windows işletim sistemi yönetimi yazısında, konsolları adıyla açmak Win + R çalıştır komutları yazısında. Linux tarafındaki aynı harita Linux işletim sistemi yazısında. Sunucu tarafında ise Windows Server ve Ubuntu Server yazılarından başlayabilirsiniz.

İşletim Sistemi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Seçimi işletim sistemi değil, sunucunun yapacağı iş belirler. Active Directory, Windows dosya paylaşımı, Group Policy ve Windows'a bağlı kurumsal yazılımlar Windows Server ister. Web sunucusu, NTP, syslog, RADIUS ve izleme gibi altyapı servisleri Linux'ta lisans bedeli olmadan çalışır. Çoğu kurum ikisini birlikte kullanır: kimlik ve dosya Windows'ta, altyapı servislerinin bir kısmı Linux'ta durur.
Sunucu çalışmaya devam eder, ama üretici artık güvenlik güncellemesi yayımlamaz. O tarihten sonra bulunan her açık kapanmadan kalır. Microsoft'un Windows Server 2016 için uzatılmış desteği Ocak 2027'de bitiyor. Ubuntu'nun LTS sürümleri 5 yıl standart güvenlik bakımı alır, Ubuntu Pro ile süre uzar. Desteği bitecek sunucunun yeni sürüme geçiş planı tarih gelmeden yapılmalıdır.
Windows Subsystem for Linux (WSL) ile çalıştırılabilir. WSL 2, Windows'un içinde hafif bir sanal makine açar ve orada gerçek bir Linux kernel'ı çalıştırır. Bu, Windows'un Linux'a dönüştüğü anlamına gelmez: iki işletim sistemi aynı donanımı paylaşır, her biri kendi kernel'ıyla çalışır.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

Linux İşletim Sistemi Nedir? Sunucu Yönetimi Haritası

Linux nedir, kernel ile dağıtım farkı ne? Linux sunucu yönetiminin haritası: SSH, komutlar, /etc, izinler, systemd, journal, cron, disk, ağ ve apt ile bakım.

11 dk okuma

Windows İşletim Sistemi Yönetimi: Konsollar ve Araçlar

Windows işletim sistemi nasıl yönetilir? Run komutları, PowerShell, registry, Local GPO, Görev Yöneticisi, servisler, disk ve ağ ayarları tek haritada.

11 dk okuma

Windows Server 2025: Roller ve Lisanslama

Windows Server sürümleri, çekirdek bazlı lisanslama ve CAL modeli, sunucu rolleri ve destek yaşam döngüsü: hangisini ne zaman kuracağınızın kurumsal rehberi.

25 dk okuma

RAID 5 Nedir? RAID 6 ile Farkı ve Hangisi Seçilmeli

RAID 5 nedir, RAID 6'dan farkı ne? Kapasite, küçük yazma maliyeti, rebuild sırasında korumasız kalmak, okunamayan sektör ve hangi diziye hangisi seçilir.

16 dk okuma

RAID Controller Nedir? Donanım RAID ile Yazılım RAID Farkı

RAID controller nedir, donanım RAID ile yazılım RAID farkı ne? Yazma önbelleği ve bataryası, BIOS RAID, HBA modu, Linux md ve Storage Spaces arasında seçim.

9 dk okuma

RAID Nedir? Seviyeleri ve RAID 0, 1, 10 Farkı

RAID nedir, nasıl çalışır? Striping, mirroring ve parity, RAID 0, 1, 5, 6 ve 10 karşılaştırması, rebuild süresi, hot spare ve RAID'in neden yedek olmadığı.

26 dk okuma