BT Sistem Yönetimi

Linux Komutları: Sistem Yöneticisinin Temel Komut Listesi

Linux komutları açılımlarıyla: systemctl, chmod, ls -lh ne demek? Dosya, arama, süreç, ağ, servis, yetki ve disk komutları gerçek çıktılarıyla.

İlker Pehlivan

Linux komutları, bir Linux sunucuyu klavyeden yönetmenin dilidir. Dosyaları görmek, log okumak, çalışan programları izlemek, ağı kontrol etmek ve servisleri yönetmek için her gün aynı birkaç düzine komut yazılır. Bu sayfa o komutların işe göre gruplanmış listesidir. Her komutun adı İngilizce açılımıyla verilir, çünkü adını açan okur komutu ezberlemez, okur. Temel komutlar bir Ubuntu 24.04 sunucuda çalıştırdığımız gerçek çıktısıyla anlatılıyor, kendi rehberi olan komutların grubu o rehbere bağlanıyor.

Serinin benzetmesinde Linux, Windows gibi bir belediyedir. Ama bu belediyede işler çoğunlukla başvuru masasından değil iç yazışmayla yürür. Memur ne istediğini yazar, ilgili birim yazıyı okur ve cevabı yine yazıyla verir. Komut o yazıdır. Doğru birime, doğru yetkiyle yazılmış bir yazı cevap alır, yanlış birime giden ya da yetkisiz yazılan yazı geri döner.

Linux komutları benzetmesi: belediye binasında yan yana iki yazı odası, soldaki odada lacivert ceketli bir memur duvardaki küçük ahşap teslim penceresinin rafına katlanmış bir not bırakıyor, sağdaki odada yeşil ceketli bir memur masasında kalemle cevap yazıyor, iki odada da açık kapı ve pencereden giren gün ışığı
Komut, doğru birime yazılan nottur. Birim notu okur ve cevabı yine yazıyla verir: Linux'ta da her komut bir istek, her çıktı o isteğin cevabıdır.

Linux’u bir sunucuda kurmayı Ubuntu Server kurulum rehberimizde anlattık. Kurumunuzun Linux ya da Windows sunucusunu kurup raporla teslim ettiğimiz iş ise sunucu kurulumu hizmetimiz.

Linux Komutu Nasıl Çalışır? Shell, PATH ve Exit Code

Terminale yazılan satırı okuyan program shell’dir (kabuk). Ubuntu’da varsayılan shell bash’tir. Bir komut yazıldığında shell önce kendi içinde o adda bir komut olup olmadığına bakar, yoksa PATH değişkenindeki dizinlerde aynı adda bir program arar. cd ve pwd gibi bazı komutlar ayrı bir program değil, shell’in kendi parçasıdır.

Bir komutun hangisi olduğunu type söyler. which ise yalnız PATH’te bulunan programı gösterir:

Bash
which ls cp grep ssh sudo
type ls cd cp pwd
which nonexistentcmd; echo "which cikis: $?"
Çıktı
/usr/bin/ls
/usr/bin/cp
/usr/bin/grep
/usr/bin/ssh
/usr/bin/sudo
---
ls is /usr/bin/ls
cd is a shell builtin
cp is /usr/bin/cp
pwd is a shell builtin
---
which cikis: 1

cd ve pwd satırlarındaki shell builtin, bu komutların diskte bir dosyası olmadığını söyler. cd’nin ayrı bir program olamamasının sebebi basittir: çalışan bir programın dizini değiştirmesi yalnız o programı etkiler, shell’in kendi dizinini değiştirmek için komutun shell’in içinde çalışması gerekir.

Son satırdaki 1, komutun exit code’udur (çıkış kodu). Her Linux komutu bitince bir sayı döndürür ve $? bu sayıyı tutar. 0 başarı demektir, 0 dışındaki her değer bir sorunu bildirir. Betiklerde bir komutun başarılı olup olmadığını ekrana bakarak değil, bu sayıya bakarak anlarsınız. Aşağıda göreceğiniz gibi bir komut hem sonuç basıp hem de 0 dışında bir kodla bitebilir.

Komut Adları Nasıl Okunur? ctl, d, ch ve mk

Linux komutlarının adı rastgele bir harf dizisi değildir. Çoğu bir İngilizce sözcüğün kısaltmasıdır ve kısaltmayı açan okur komutun ne yaptığını adından çıkarır. systemctl iki parçadır: system(d) ve ctl, yani control (kontrol). Komut, servisleri yöneten systemd’yi kontrol eder. Kılavuz sayfası da kendini “Control the systemd system and service manager” diye tanıtır.

Birkaç parça çok sayıda komutta tekrar eder. Bu parçaları bilen okur, ilk kez gördüğü bir komutu da çözer:

ParçaİngilizcesiTürkçesiÖrnek komutlar
-ctlcontrolkontrol edersystemctl, journalctl, timedatectl, hostnamectl
-ddaemonarka planda çalışan servissystemd, sshd, chronyd
ch-changedeğiştirirchmod, chown, chgrp
mk-makeoluştururmkdir, mkfs
lslistlistelerls, lsblk
rmremovekaldırırrm, rmdir
pv, vg, lvphysical volume, volume group, logical volumeLVM’in üç katmanıpvcreate, vgextend, lvextend

Seçenekler de aynı mantıkla okunur. Tek harfli bir seçenek çoğunlukla uzun bir İngilizce seçeneğin baş harfidir ve uzun halini --help gösterir:

SeçenekİngilizcesiTürkçesiÖrnek
-llonguzun listels -l
-hhuman-readableinsanın okuyacağı birim (1K, 234M)df -h, free -h
-aallgizli dosyalar dahil hepsils -a
-rrecursivealt dizinleriyle birliktegrep -r, rm -r
-fforcesormadan, zorlarm -f
-ssummarizeyalnız toplamı yazdu -s
-ccountşu kadar kezping -c3

Aynı harf her komutta aynı anlama gelmez. tail -n 20’deki n lines’tır (satır sayısı). ss -tlnp’deki n ise numeric’tir ve port adı yerine numarasını yazdırır. Bu yüzden emin olmadığınız harfin anlamını o komutun --help çıktısında okuyun.

Her adın bir açılımı yoktur. awk, tasarımcılarının (Aho, Weinberger, Kernighan) baş harfleridir. less bir şakadır: dosyayı yalnız ileri gezdiren eski more komutunun geriye de gidebilen haline “more”un tersi olan less adı verildi. Böyle adlar çözülmez, ezberlenir. Aşağıdaki tabloların Açılımı sütunu bu okumayı komut komut verir.

Dosya ve Dizin Komutları: pwd, ls, cd, cp, mv, rm

Linux’ta her şey tek bir dizin ağacının içindedir ve ağacın kökü /’dir. Dosya komutlarının çoğu bu ağaçta nerede olduğunuza göre çalışır. Ağacın hangi dalında ne durduğunu Linux dizin yapısı rehberinde anlattık.

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
pwdprint working directory (çalışılan dizini yaz)Bulunduğunuz dizini yazarpwd
lslist (listele)Dizinin içeriğini listelerls -la /etc
cdchange directory (dizin değiştir)Dizin değiştirircd /var/log, cd -
mkdirmake directory (dizin oluştur)Dizin oluştururmkdir -p deneme
cpcopy (kopyala)Dosya kopyalarcp not.txt kopya.txt
mvmove (taşı)Taşır ya da yeniden adlandırırmv kopya.txt tasindi.txt
rm, rmdirremove, remove directory (kaldır)Dosyayı ya da boş dizini silerrm tasindi.txt

cd yalnız başına yazılınca ev dizinine döner. cd - ise bir önceki dizine geri götürür:

Bash
pwd; cd /var/log; pwd; cd; pwd; cd /etc/ssh; pwd; cd -; pwd
Çıktı
/home/ilkerpehlivan
/var/log
/home/ilkerpehlivan
/etc/ssh
/home/ilkerpehlivan
/home/ilkerpehlivan

cd - bir önceki dizinin yolunu ekrana basar ve oraya geçer. Bu yüzden son iki satırda aynı yol iki kez görünür. ls -la /etc ise her satırda dosyanın izinlerini, sahibini, grubunu, boyutunu ve değişiklik tarihini verir:

Çıktı
drwxr-xr-x   4 root root       4096 Sep 26 15:55 ModemManager
-rw-r--r--   1 root root       3444 Jul  5  2023 adduser.conf
drwxr-xr-x   8 root root       4096 Sep 26 15:57 apt

Satır d ile başlıyorsa dizin, - ile başlıyorsa düz dosyadır. Ardından gelen dokuz harf izinleri gösterir. Bu dokuz harfin nasıl okunduğunu ve chmod ile nasıl değiştirildiğini Linux dosya izinleri yazımızda anlattık. Tarih sütunu da bir şey söyler: bu yılın dosyalarında saat, eski dosyalarda yıl yazar (Jul 5 2023).

rm geri dönüşüm kutusuna taşımaz, dosyayı doğrudan siler. Bir dizini içindekilerle birlikte silen rm -r ve onay sormadan silen rm -f birleşince yanlış yazılmış tek bir yol geri dönüşü olmayan bir kayıp olur. Bu yüzden silmeden önce aynı yolu ls ile listelemek iyi bir alışkanlıktır.

Metin Okuma ve Arama Komutları: cat, head, tail, grep, find

Linux’ta yapılandırma ve log’ların çoğu düz metin dosyasıdır. Bu yüzden bir sunucuda en çok yazılan komutlar metin okuyan ve arayan komutlardır.

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
catconcatenate (uç uca ekle)Dosyanın tamamını basarcat /etc/os-release
head, tailhead (baş), tail (kuyruk)Baştan ya da sondan satır basartail -n 20 /var/log/syslog
lessKısaltma değil: eski more komutunun tersiDosyayı sayfa sayfa gezdirirless /var/log/syslog
greped editörünün g/re/p komutu: global, regular expression, printMetinde kalıp arargrep -r PermitRootLogin /etc/ssh/
findfind (bul)Dosyayı ada, tarihe, boyuta göre bulurfind /etc -name '*.conf' -mmin -60
cutcut (kes)Her satırdan bir sütunu ya da karakter aralığını kesercut -d: -f1 /etc/passwd
diffdifference (fark)İki dosyayı satır satır karşılaştırırdiff eski.yaml yeni.yaml

Sunucunun hangi dağıtım ve sürüm olduğunu ilk soran komut cat /etc/os-release’tir:

Çıktı
PRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"
NAME="Ubuntu"
VERSION_ID="24.04"
VERSION="24.04.5 LTS (Noble Numbat)"
VERSION_CODENAME=noble
ID=ubuntu
ID_LIKE=debian

Log okumada ilk karşılaşılan duvar yetkidir. sudo grubundaki bir yönetici hesabıyla sistem log’unu okumak istediğimde şu cevabı aldım:

Bash
head -n 20 /var/log/syslog; ls -l /var/log/syslog; groups
Çıktı
head: cannot open '/var/log/syslog' for reading: Permission denied
-rw-r----- 1 syslog adm 638375 Oct 30 10:29 /var/log/syslog
ilkerpehlivan sudo

Dosyanın sahibi syslog, grubu adm’dir ve yalnız bu gruba okuma izni verir. Hesap sudo grubundadır ama adm grubunda değildir. sudo grubu yönetici olarak komut çalıştırma hakkı verir, log okuma hakkı vermez. Aynı komut sudo head -n 20 /var/log/syslog olarak yazıldığında dosya açılır.

grep aynı duvara çarptığında farklı davranır, durmaz. Okuyabildiği dosyalarda aramaya devam eder:

Bash
grep -r PermitRootLogin /etc/ssh/; echo "grep cikis: $?"
Çıktı
grep: /etc/ssh/ssh_host_rsa_key: Permission denied
/etc/ssh/sshd_config:#PermitRootLogin prohibit-password
/etc/ssh/sshd_config:# the setting of "PermitRootLogin prohibit-password".
grep: /etc/ssh/ssh_host_ecdsa_key: Permission denied
grep: /etc/ssh/ssh_host_ed25519_key: Permission denied
grep: /etc/ssh/sshd_config.d/50-cloud-init.conf: Permission denied
grep cikis: 2

Bu çıktıda iki ders var:

  1. Sonuç bulmak başarı demek değildir. grep eşleşme bulduğu halde 2 ile bitti, çünkü bazı dosyaları okuyamadı. Bir betik bu komutun sonucuna exit code’la bakıyorsa, eşleşme bulunsa bile başarısız sayar.
  2. Bulunan satır ayarın kendisi olmayabilir. İki satırın ikisi de # ile başlıyor, yani yorum satırı. Ayar gerçekte orada değil, okunamayan sshd_config.d/50-cloud-init.conf dosyasında olabilir.

Bir ayarı ararken grep’in bulduğu satırın yorum mu olduğuna ve atlanan dosya kalıp kalmadığına bakmadan hüküm vermeyin.

find dosyayı içeriğine değil özelliklerine göre bulur. find /etc -name '*.conf' -mmin -60, son 60 dakikada değişen yapılandırma dosyalarını listeler. -mmin modified minutes (değiştirildiği dakika) demektir. Bir değişiklikten sonra “hangi dosyaya dokunuldu?” sorusunun en kısa cevabı bu komuttur.

Süreç ve Kaynak Komutları: ps, top, free, df, du

Sunucu yavaşladığında ya da disk dolduğunda bakılacak komutlar bunlardır.

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
psprocess status (süreç durumu)Çalışan süreçleri listelerps aux --sort=-%mem
toptop (en üst): kılavuz açmaz, liste en çok kaynak kullanan süreçle başlarSüreçleri ve kaynak kullanımını canlı izlertop
freefree (boş)Bellek kullanımını gösterirfree -h
dfdisk free (boş disk)Disk bölümlerinin doluluğunu gösterirdf -h
dudisk usage (disk kullanımı)Bir dizinin kapladığı yeri hesaplarsudo du -sh /var/log
uptimeup time (açık kalma süresi)Açık kalma süresini ve yükü gösteriruptime
killkill (öldür)Sürece sinyal gönderir, varsayılan sinyal süreci durdururkill 1331

ps aux --sort=-%mem süreçleri bellek kullanımına göre sıralar. En çok bellek tüketen süreç ilk satırdadır:

Çıktı
USER         PID %CPU %MEM    VSZ   RSS TTY      STAT START   TIME COMMAND
root         558  0.1  1.3 354532 27464 ?        SLsl 10:28   0:00 /sbin/multipathd -d -s
root        1215  0.2  1.1 110020 23116 ?        Ssl  10:28   0:00 /usr/bin/python3 /usr/share/unattended-upgrades/unattended-upgrade-shutdown --wait-for-signal
root         509  0.8  0.8  66896 17564 ?        S<s  10:28   0:00 /usr/lib/systemd/systemd-journald
root           1  4.6  0.6  21980 13228 ?        Ss   10:27   0:03 /sbin/init

PID sürecin numarasıdır ve bir süreci durdurmak için kill bu numarayla çağrılır. RSS sürecin bellekte gerçekten tuttuğu alanı kilobayt olarak verir. PID’i 1 olan süreç sistemin ilk sürecidir: Ubuntu’da /sbin/init, aslında servisleri yöneten systemd’dir.

free -h ve df -h aynı soruyu bellek ve disk için sorar. -h sayıları insanın okuyacağı birimlerle (Mi, Gi, G) basar:

Çıktı
               total        used        free      shared  buff/cache   available
Mem:           1.9Gi       297Mi       1.6Gi       1.2Mi       206Mi       1.6Gi
Swap:             0B          0B          0B
Çıktı
Filesystem      Size  Used Avail Use% Mounted on
tmpfs           197M  1.2M  196M   1% /run
/dev/sda1        19G  1.8G   17G  10% /
/dev/sda16      881M   64M  756M   8% /boot
/dev/sda15      105M  6.2M   99M   6% /boot/efi

free’de bakılacak sütun free değil available’dır. Linux boş belleği disk önbelleği (buff/cache) için kullanır ve gerektiğinde geri verir, bu yüzden programların kullanabileceği bellek available’da yazandır.

df’de ise her satır bir bölümdür ve önemli olan / satırıdır. Disk dolduğunda hangi dizinin şiştiğini df değil du söyler: sudo du -sh /var/log bu sunucuda 54 MB verdi. sudo olmadan aynı komut okuyamadığı iki dizini atlayıp yine 54 MB yazdı, yani eksik bir toplamı hata vermeden bastı.

Ağ Komutları: ip, ss, ping

Eski rehberlerde ağ için ifconfig ve netstat geçer. Bugünkü dağıtımlarda bu işlerin karşılığı ip ve ss komutlarıdır.

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
ip aip address (IP adresi)Arayüzleri ve adresleri gösteririp -br a
ip rip route (IP yönlendirme)Yönlendirme tablosunu gösteririp r
sssocket statistics (soket istatistiği)Açık portları ve bağlantıları gösterirsudo ss -tlnp
pingKısaltma değil, ezberlenirBir adrese erişimi sınarping -c3 192.168.1.1
netplanİki sözcük: net (ağ) ve planUbuntu’da ağ ayarını YAML dosyasından uygularsudo netplan try

ip -br a her arayüzü tek satırda verir. -br brief’tir (kısa):

Çıktı
lo               UNKNOWN        127.0.0.1/8 ::1/128
ens192           UP             192.168.1.70/24 2a02:ff0:3330:bf82:250:56ff:fe3a:7000/64 fe80::250:56ff:fe3a:7000/64

Arayüzün adı eski rehberlerdeki eth0 değil, ens192’dir. Bugünkü Linux dağıtımları arayüze donanımdaki yerine göre ad verir, bu yüzden aynı adı her makinede bulamazsınız. Ağ ayarı yazarken arayüz adını önce bu komutla okuyun. Adresi kalıcı olarak yazmayı Ubuntu statik IP rehberinde anlattık.

ss -tlnp, sunucuda hangi TCP portunun dinlendiğini ve hangi sürecin dinlediğini gösterir. Dört harfin her biri bir sözcüktür: t tcp, l listening (dinleyen), n numeric (numarayla), p processes (süreçler). sudo olmadan süreç sütunu boş kalır:

Bash
sudo ss -tlnp
Çıktı
State  Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:PortProcess
LISTEN 0      4096   127.0.0.53%lo:53        0.0.0.0:*    users:(("systemd-resolve",pid=737,fd=15))
LISTEN 0      4096         0.0.0.0:22        0.0.0.0:*    users:(("sshd",pid=1331,fd=3),("systemd",pid=1,fd=97))
LISTEN 0      4096      127.0.0.54:53        0.0.0.0:*    users:(("systemd-resolve",pid=737,fd=17))
LISTEN 0      4096            [::]:22           [::]:*    users:(("sshd",pid=1331,fd=4),("systemd",pid=1,fd=98))

22 numaralı portu iki süreç birlikte tutuyor: sshd ve PID’i 1 olan systemd. İki sürecin aynı portu tutmasının sebebi bir sonraki bölümde, SSH servisinin durumunda görünüyor. Port kavramının kendisini port nedir yazımızda anlattık.

ping -c3 192.168.1.1 ağ geçidine üç paket gönderdi. İlk cevap, anında gelen sonraki ikisinden elli kat kadar uzun sürdü. İlk paketten önce makinenin ağ geçidinin MAC adresini ARP ile öğrenmesi gerekir. Tek bir yavaş ilk cevap bu yüzden tek başına bir arıza belirtisi değildir.

Servis ve Log Komutları: systemctl ve journalctl

Linux’ta arka planda çalışan programlara servis denir ve Ubuntu’da hepsini systemd yönetir. Servisin durumuna systemctl status, log’una journalctl bakar. Servisin açılışta başlaması, çöktüğünde geri gelmesi ve unit dosyası systemd nedir rehberinin konusu. Belirli saatte çalışan görevleri crontab tutar ve crontab nedir rehberinde anlattık.

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
systemctl statussystem control + status (durum)Servisin durumunu gösterirsystemctl status ssh
systemctl restartrestart (yeniden başlat)Servisi yeniden başlatırsudo systemctl restart ssh
systemctl enableenable (etkinleştir)Servisi açılışta başlatırsudo systemctl enable chrony
journalctljournal control (günlük kontrolü)Sistem log’unu okursudo journalctl -n 20
crontabcron table (cron tablosu): komutların ve çalışacakları saatlerin listesiZamanlanmış görevleri listeler ve düzenlercrontab -l

SSH servisinin durumu, Ubuntu 24.04’ün getirdiği bir ayrıntıyı gösteriyor:

Bash
systemctl status ssh --no-pager
Çıktı
● ssh.service - OpenBSD Secure Shell server
     Loaded: loaded (/usr/lib/systemd/system/ssh.service; disabled; preset: enabled)
     Active: active (running) since Fri 2026-10-30 10:28:23 +03; 58s ago
TriggeredBy: ● ssh.socket
       Docs: man:sshd(8)
             man:sshd_config(5)
   Main PID: 1331 (sshd)

Servis disabled görünüyor, yani açılışta kendiliğinden başlamıyor, ama active (running) durumda. Açıklaması TriggeredBy satırında: portu ssh.socket dinliyor ve ilk bağlantı geldiğinde servisi o başlatıyor. Bir önceki bölümde 22 numaralı portu systemd’nin de tutması bu yüzdendir. Servis adı da Ubuntu’ya özgüdür: burada ssh, Red Hat ailesinde sshd. Sondaki d daemon’dır, yani arka planda çalışan SSH sunucusu. SSH’ın kendisini SSH nedir yazımızda anlattık.

journalctl da yetkiye göre farklı cevap verir. sudo olmadan yazıldığında yalnız kendi kullanıcınızın kayıtlarını gösterir ve bunu şu satırla söyler:

Çıktı
Hint: You are currently not seeing messages from other users and the system.

Sistemin bütün log’u için sudo journalctl ya da adm veya systemd-journal grubunda bir hesap gerekir. Servise, zamana ve açılışa göre süzmeyi journalctl kullanımı rehberinde anlattık. Log’ları merkezi bir sunucuda toplamayı Linux syslog sunucusu kurulumu yazımızda anlattık.

Kullanıcı ve Yetki Komutları: whoami, id, sudo, useradd

Yukarıdaki bölümlerin hepsinde aynı ayrım çıktı: aynı komut sudo ile yazıldığında başka bir cevap verdi. Bu ayrımı anlamak için önce hangi hesapla ve hangi gruplarla çalıştığınızı bilmeniz gerekir.

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
whoamiwho am I (ben kimim)Oturumdaki hesabın adını yazarwhoami
idID (kimlik numarası)Hesabın ve gruplarının numaralarını yazarid
sudoİlk anlamı superuser do (süper kullanıcı olarak yap)Komutu başka bir hesap adına, çoğunlukla root olarak çalıştırırsudo -l
susubstitute user (kullanıcı değiştir)Başka bir hesaba geçersu - deneme2
visudovi düzenleyicisi + sudosudoers dosyasını sözdizimini denetleyerek düzenlersudo visudo -c
useradd, usermod, userdeluser add, modify, delete (kullanıcı ekle, değiştir, sil)Hesap açar, değiştirir, silersudo usermod -aG muhasebe deneme2
passwdpassword (parola)Parolayı değiştirirsudo passwd deneme2
chageKılavuz açmaz, başı change (değiştir)Parolanın geçerlilik süresini değiştirirsudo chage -M 90 deneme2
getentget entries (kayıtları getir)Hesabı ve grubu sistemin hesap veritabanından okurgetent passwd deneme2

Hesap açmayı, gruba eklemeyi ve kapatmayı Linux kullanıcı yönetimi rehberinde anlattık. Bu sayfadaki ölçümler oturumdaki hesabın kim olduğuyla başlıyor:

Bash
whoami; id
Çıktı
ilkerpehlivan
uid=1000(ilkerpehlivan) gid=1000(ilkerpehlivan) groups=1000(ilkerpehlivan),27(sudo)

id, hesabın numarasını (uid, user ID), ana grubunu (gid, group ID) ve üye olduğu bütün grupları verir. Bu hesap sudo grubunda, ama adm grubunda değil. Log okuyamamasının sebebi buydu. sudo -l ise bu hesabın sudo ile neleri çalıştırabileceğini listeler. -l burada list’tir:

Çıktı
User ilkerpehlivan may run the following commands on lnx01:
    (ALL : ALL) ALL

(ALL : ALL) ALL, bu hesabın her komutu her kullanıcı adına çalıştırabileceğini söyler. Yani sudo grubundaki her hesap, parolasını bilen biri için tam root yetkisidir. Bu yetkinin kimde olduğunu bilmek sunucunun güvenliğini bilmektir. Yetkinin hangi kuraldan geldiğini ve nasıl daraltılacağını sudo nedir rehberinde anlattık. Benzer bir yetki sorusunun Windows tarafını Windows yönetimi yazımızda bulabilirsiniz.

Örnekteki belediyede sudo bir imza yetkisidir: memur yazıyı kendi adına değil, başkanın adına imzalar. Her yazıyı başkanın imzasıyla göndermek işi kolaylaştırır, ama yanlış bir yazı da başkanın adıyla gider. Bu yüzden komutu önce sudo’suz yazmak, hata alırsanız neden aldığınızı okumak ve ancak gerekiyorsa sudo eklemek doğru sıradır.

İzin Komutları: chmod, chown, umask

ls -la /etc çıktısındaki dokuz izin harfini ve sahip ile grup sütunlarını bu komutlar değiştirir. Üçü ch- kalıbındadır, yani change ile başlar:

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
chmodchange mode (izin kipini değiştir)Okuma, yazma ve çalıştırma izinlerini değiştirirsudo chmod 2770 /srv/muhasebe
chownchange owner (sahibini değiştir)Dosyanın sahibini ve grubunu değiştirirsudo chown ayse:muhasebe dosya
chgrpchange group (grubunu değiştir)Yalnız grubu değiştirirsudo chgrp muhasebe /srv/muhasebe
umaskuser mask: kullanıcının dosya oluşturma maskesiYeni dosyanın hangi izinlerle doğacağını belirlerumask 002

İzinlerin sayıyla nasıl yazıldığını, chmod 777’nin neden yanlış olduğunu ve iki kişinin aynı klasöre yazabilmesini Linux dosya izinleri rehberinde ölçerek anlattık.

Paket Komutları: apt ve dpkg

Ubuntu’da program kurmak, kaldırmak ve güncellemek paket yöneticisinin işidir. Ubuntu ve Debian’da bu araç apt, Red Hat ailesinde dnf’tir.

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
aptAdvanced Package Tool (gelişmiş paket aracı)Paketi depodan kurar, kaldırır, güncellersudo apt install -y htop
apt-get, apt-cacheget (getir), cache (önbellek)apt’nin betiklerde kullanılan eski parçalarıapt-cache depends ubuntu-server
dpkgDebian package (Debian paketi)Kurulu bir paketin dosyalarını ve durumunu gösterir, apt onun üstünde çalışırdpkg -L htop
dnfKılavuz kısaltmayı açmaz, Red Hat ailesinde yum’un yerini aldıRed Hat ailesinde apt’nin karşılığısudo dnf install htop

Depoyu, imza anahtarını ve bir paketi kaldırmadan önce okunacak listeyi apt nedir rehberinde anlattık.

Disk Komutları: lsblk, mount ve LVM

Sunucudaki disk üç katmandır: fiziksel ya da sanal disk, Ubuntu’nun varsayılan kurulumunda araya giren LVM ve en üstte dosya sistemi. Doluluğu gösteren df ve du yukarıda, süreç komutlarının arasında. Diski görmek, bağlamak ve büyütmek için kullanılan komutlar şunlardır:

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
lsblklist block devices (blok aygıtları listele)Diskleri ve bölümleri ağaç olarak gösterirlsblk
findmntfind mount (bağlamayı bul)Bağlı dosya sistemlerini gösterir, --verify ile fstab’ı denetlersudo findmnt --verify
mountmount (bağla)Dosya sistemini bir dizine bağlarsudo mount -a
mkfs.ext4make filesystem (dosya sistemi oluştur)Bölüme ext4 dosya sistemi yazarsudo mkfs.ext4 /dev/veri/arsiv
growpartgrow partition (bölümü büyüt)Bölümü diskteki boş alana kadar uzatırsudo growpart /dev/sda 3
pvcreate, vgcreate, lvcreatephysical volume, volume group, logical volume + create (oluştur)LVM’in üç katmanını kurarsudo lvcreate -L 500M -n arsiv veri
pvs, vgs, lvsAynı üç katmanKatmanların boyutunu ve boş alanını listelersudo pvs; sudo vgs; sudo lvs
vgextend, lvextend, pvresizeextend (genişlet), resize (yeniden boyutlandır)Havuza disk ekler, bölümü büyütürsudo lvextend -r -L +300M /dev/veri/arsiv
resize2fsresize ext2 filesystem: ext2, ext3 ve ext4 ailesinin boyut değiştiricisiDosya sistemini büyüyen bölüme yayarsudo resize2fs /dev/veri/arsiv

LVM’in üç katmanını, disk dolunca yeni disk eklemeyi ve sanal diski büyütmeyi Linux disk yönetimi rehberinde ölçerek anlattık.

Komutu Öğrenmek: man, —help, apropos ve history

Komutların seçeneklerini ezberlemek gerekmez. Linux her komutun kılavuzunu yanında taşır:

KomutAçılımıNe yaparÖrnek
manmanual (kılavuz)Komutun kılavuz sayfasını açarman ss
--helphelp (yardım)Kısa seçenek listesi basarss --help
aproposİngilizcede “hakkında” anlamındaki sözcükKılavuz özetlerinde ararapropos network
historyhistory (geçmiş)Bu hesapla yazılan son komutları listelerhistory | tail

Komutun adını bilmiyorsanız apropos kılavuz sayfalarının özetlerinde arar:

Çıktı
bpftool-net (8)      - tool for inspection of networking related bpf prog att...
byteorder (3)        - convert values between host and network byte order
ctstat (8)           - unified linux network statistics
ethtool (8)          - query or control network driver and hardware settings

Parantez içindeki sayı kılavuzun bölümüdür. 8 sistem yönetimi komutları, 3 programlama kütüphaneleri demektir. Sistem yöneticisini çoğunlukla 1 (kullanıcı komutları) ve 8 ilgilendirir.

history, hesabın ev dizinindeki .bash_history dosyasından son komutları okur. Bir sunucuda dün ne yapıldığını hatırlamanın en kısa yoludur, ama bir denetim kaydı değildir, çünkü dosyayı kullanıcının kendisi silebilir ya da değiştirebilir. sudo ile açılan her oturum ise sistem log’unda pam_unix(sudo:session) satırıyla, hesabın adıyla birlikte görünür ve sudo journalctl ile okunur.

Sonuç: Komutun Cevabı Yetkiye Bağlıdır

Linux komutlarının çoğu basittir ve adını açan okur için ezber de gerektirmez. Asıl öğrenilmesi gereken, aynı komutun hangi hesapla yazıldığına göre başka bir cevap vermesidir. Bu sayfadaki ölçümlerde head, grep, du, ss ve journalctl beş ayrı biçimde aynı şeyi gösterdi: yetkisi olmayan hesap ya hata aldı, ya eksik sonuç aldı ya da hiçbir şey eksik değilmiş gibi bir cevap gördü.

Girişteki benzetmeye dönersek: komut bir iç yazışmadır. Doğru birime giden yazı cevap alır. Yetkisiz yazı bazen geri döner, bazen de yalnız memurun görebildiği kadarını cevaplar. İyi bir sistem yöneticisi cevabın yanında, cevabın neyi atlamış olabileceğini de okur.

Linux Komutları Hakkında Sık Sorulan Sorular

Hayır, adını açarsanız ezber gerekmez. Komut adlarının çoğu bir İngilizce sözcüğün kısaltmasıdır: systemctl system control, chmod change mode, mkdir make directory demektir. Birkaç parça çok sayıda komutta tekrar eder: ctl control, d daemon, ch change, mk make. Seçenekler de aynı mantıkla okunur: ls -lh içindeki l long, h human-readable demektir. Emin olmadığınız harfin uzun adını komutadi --help gösterir.
Hayır, önce komutun neye erişmek istediğine bakın. Permission denied, dosyanın izni sizin hesabınıza okuma vermiyor demektir. Ubuntu'da /var/log/syslog yalnız adm grubuna açıktır, sudo grubundaki bir yönetici bile onu sudo olmadan okuyamaz. Okumanız gereken log'lar sürekliyse hesabı adm grubuna eklemek, her komutu root olarak çalıştırmaktan daha dar bir yetkidir.
Temel komutların çoğu aynıdır. ls, cp, grep, find, ps, df, ip ve ss her dağıtımda aynı adla ve aynı seçeneklerle çalışır. Fark iki yerde çıkar: paket yöneticisi (Ubuntu ve Debian'da apt, Red Hat ailesinde dnf) ve servislerin adı. Örneğin SSH servisi Ubuntu'da ssh, Red Hat ailesinde sshd adını taşır.
Üç yolu var. man komutadi o komutun kılavuz sayfasını açar. komutadi --help kısa bir seçenek listesi basar. Komutun adını bilmiyorsanız apropos ile kılavuz sayfalarının özetinde arama yaparsınız: apropos network, ağla ilgili komutları açıklamalarıyla listeler.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

Linux İşletim Sistemi Nedir? Sunucu Yönetimi Haritası

Linux nedir, kernel ile dağıtım farkı ne? Linux sunucu yönetiminin haritası: SSH, komutlar, /etc, izinler, systemd, journal, cron, disk, ağ ve apt ile bakım.

11 dk okuma

İşletim Sistemi Nedir? Sistem Yöneticisinin Gözünden

İşletim sistemi nedir, kernel, süreç, servis, dosya sistemi ve izin modeli nasıl çalışır? Windows ve Linux'u yöneten sistem yöneticisinin bilmesi gerekenler.

11 dk okuma

apt Nedir? Linux Paket Yönetimi: apt, dpkg ve Depo

apt nedir, Ubuntu'da paket nasıl kurulur ve kaldırılır? Depo ve imza anahtarı, apt ile dpkg farkı, apt remove'un metapaketi silmesi, upgrade ile full-upgrade, kurulum geçmişi.

11 dk okuma

chmod ve Linux Dosya İzinleri: 777 Neden Yanlış?

chmod, chown ve umask ile Linux dosya izinleri: rwx nasıl okunur, paylaşılan klasör setgid 2770 ile nasıl kurulur, chmod 777 neden dosyayı silinebilir bırakır?

9 dk okuma

Crontab Nedir? Linux'ta cron ile Zamanlanmış Görev

Crontab nedir, cron görevi nasıl yazılır? Beş zaman alanı, crontab -e, -l, -r, cron logu, cron ortamı ve görevin elle çalışıp cron'da çalışmamasının iki ölçülmüş sebebi.

11 dk okuma

journalctl ile Linux Log Okuma: Filtre ve Kalıcı Log

journalctl kullanımı: servis, zaman ve öncelik süzgeci, önceki açılışın logu (-b -1), kalıcı journal ayarı, disk sınırı ve /var/log/syslog ile ilişkisi, ölçümlerle.

12 dk okuma