Sunucu Kurulumu: Fiziksel, Sanal ve Raporlu Teslim

Sunucu kurulumu, sahada kısaca server kurulumu da denen iş; kurumun iş yüküne uygun sunucunun boyutlandırılması, işletim sistemi ve gerekiyorsa sanallaştırma katmanının kurulması, rollerin yapılandırılması, yedeklemenin çalıştığının kanıtlanması ve tüm bunların yazılı olarak devredilmesi demek.

Biz bu işi tek teklifle yapıyoruz: boyutlandırma ve şartname, gerekiyorsa donanım tedariki, fiziksel montaj, işletim sistemi ve hypervisor kurulumu, rol kurulumu, yedekleme, temel sıkılaştırma ve raporlu teslim. Bu sayfa işin ticari tarafını anlatıyor; kurulumun adım adım tekniğini Windows Server kurulum rehberimizde ve Ubuntu Server kurulum rehberimizde ayrıntısıyla yazdık.

Bir gemi suya indiği gün teslim edilmez. Kaynak bitmiş, gövde su üstünde duruyor, tersaneden bakan biri işin tamamlandığını düşünür. Oysa asıl iş orada başlar: donatım. Makine dairesi bağlanır, jeneratör devreye alınır, seyir cihazları kalibre edilir, yangın sistemi basınç altında denenir. Ardından gemi deneme seyrine çıkar; kimse limanda “motoru taktık, çalışıyordur” demez, açığa çıkılır ve her sistem yük altında ölçülür. Teslim tutanağı ancak o seyirden sonra imzalanır.

Sunucu kurulumunda da suya iniş, sunucunun ilk açılışıdır. Ekranda kurulum ekranı gelmiştir, işletim sistemi yüklenmiştir; iş bitmiş görünür. Bittiği yer orası değil. Rolleri yapılandırılmamış, yedeği hiç geri döndürülmemiş, varsayılan hesapları hâlâ açık bir sunucu suya inmiş ama donatılmamış bir gövdedir. Biz teslimi buna göre tanımlıyoruz. Bu sayfa BT sistem yönetimi hizmetimizin kurulum kolu; ana hizmet sayfamız sunucu ve sanallaştırma kararlarının nasıl verildiğini öğretiyor, bu sayfa o kararı sizin altyapınız için veriyor ve işi yapıyor.

Kendi kurmakla kurdurmanın farkı da tam burada duruyor. Kurulumun adımları öğrenilebilir bir şey ve bunu bilerek yayımlıyoruz: yukarıdaki iki rehber, hangi ekranda ne yapılacağını sırasıyla anlatıyor. Adımlar zor kısım değil. Zor kısım, adımlardan önce verilen kararlar ve sonra yapılan doğrulama. Bu iş yükünün hangi diski istediği, hangi rolün nerede durması gerektiği, kaç lisans gerektiği ve yedeğin gerçekten geri dönüp dönmediği o kararların konusudur. Bir rehber size adımı verir; boyutlandırmayı sizin yerinize yapamaz ve teslimde kimseye karşı sorumluluk almaz.

Kapsam: Ne Yapıyoruz, Ne Yapmıyoruz?

Kurulum tek bir kalem değil, sırayla yapılan bir işler zinciri; teklif karşılaştırırken en çok kaybettiren şey de “sunucu kurulumu” ifadesinin içinin boş bırakılması. İçine ne girdiğini kalem kalem yazıyoruz.

Yaptıklarımız:

• Boyutlandırma ve şartname. İş yükünüzü konuşup çekirdek, bellek ve disk performansını buna göre belirliyoruz. Pik yük referans alınır, ortalama değil: mesai başında kimlik doğrulama, oturum açılışında bağlanan ağ sürücüleri ve uygulama açılışı aynı dakikaya denk gelir.
• Donanım tedariki, ya da sizin donanımınız. Varsayılan bizden tedarik etmek: şartnameyi yazıyor, cihazı kurulumla aynı teklifin içinde veriyoruz. Sunucuyu zaten aldıysanız onun üzerine kuruyoruz. Kapasite analizini, garanti seviyesini ve yenileme takvimini sunucu ve storage satışı sayfasında ayrıca anlatıyoruz.
• Fiziksel montaj. Kabinete montaj, güç ve ağ bağlantıları, kart üstü uzaktan yönetim erişiminin açılması.
• İşletim sistemi kurulumu. Windows Server ya da Linux; hangisinin hangi iş yükünde durduğu ayrı bir karar ve çoğu kurumda cevap “ikisi de”.
• Sanallaştırma katmanı. Tek fiziksel sunucu üzerinde birden fazla sanal sunucu çalışacaksa hypervisor kurulumu ve kaynak tahsisi de kapsamda. Katmanın nasıl çalıştığını hypervisor ve sanallaştırma rehberimizde anlatıyoruz. Birden fazla host, cluster ya da mevcut bir sanal ortamdan geçiş gerekiyorsa iş sanallaştırma kurulumu ve geçişi kapsamına girer.
• Rol kurulumu. Domain controller terfisi (dizinin tasarımı ve devri ayrı bir kapsam), dosya sunucusu ve paylaşım izinleri, DHCP kapsamı, DNS zone’ları. Active Directory kurulumunun doğrulamaya kadar giden hâli rehberde duruyor.
• Yedekleme kurulumu ve en az bir geri yükleme testi. Yedekleme yazılımının kurulması, planın yazılması ve gerçek bir geri dönüşün denenmesi. Stratejinin kendisi, yani kaç kopya nerede duracak, veri yedekleme ve felaket kurtarma tarafının konusu; yazılımın seçimi ve lisansı ise yedekleme programı sayfasının.
• Temel sıkılaştırma. Varsayılan hesapların kapatılması, yönetici erişiminin sınırlanması, gereksiz servislerin kapatılması, güvenlik duvarı kuralları ve yama düzeninin kurulması. Kapsamlı denetim ve policy işi siber güvenlik sıkılaştırma tarafına aittir.
• Eski sunucudan geçiş. Veri ve rol taşıma, fiziksel sunucunun sanal ortama alınması. Planlama disiplini veri merkezi migration rehberinde.
• Lisans. Windows Server ve kullanıcı lisanslarını tedarik edebiliyoruz; teklifte ayrı kalem olarak durur. Hangi sürüm ve kaç lisans gerektiği kendi başına bir hesap ve onu ayrıca ele alıyoruz: hesabın mantığı Windows Server rehberinde, sayım ve tedarik işi Microsoft lisanslama hizmetimizde duruyor.
• Bulut sunucu ve barındırma. Yükün bir kısmı ya da tamamı buluta uygunsa bulut sunucu ve barındırma tarafını iş ortaklığımız üzerinden sağlıyoruz. Alan adı satışı yapmıyoruz.
• Raporlu teslim. Yapılandırmanın, kurulan rollerin, yedekleme planının ve yönetim erişimlerinin yazılı devri.

Yapmadıklarımız: sistem odasının elektrik tesisatı, pano işi ve mekanik tesisat bizim işimiz değil. Kabinetin beslemesi ve iklimlendirmesi bu kalemlere giriyorsa onu ilgili yüklenici yapar, biz kurulumu o hazır olduktan sonra üstleniriz. Bunu baştan söylüyoruz, çünkü kurulum gününde çıkan elektrik işi takvimi bir hafta kaydırır. Odanın içinin nasıl kurgulandığı, yani yük hesabı, kabinet ve raf planı, erişim düzeni ve ortam izleme sistem odası kurulumu hizmetimizin konusudur.

Sunucu Kurulumu Kime, Ne Zaman Gerekir?

Kurumsal sunucu kurulumu genelde bir olayın peşinden gelir, bir plandan değil. Sahada en sık karşılaştığımız dört tetikleyici şu:

• İlk sunucu. Dosyalar bir masaüstü bilgisayarda ya da harici diskte tutuluyor, kullanıcı hesapları makine makine yönetiliyor. Domain, merkezi paylaşım ve yedek düzeni ilk kez kuruluyor.
• Ömrü dolmuş sunucu. Donanım üretici desteğinden çıkmış, işletim sistemi güncelleme almıyor. Bu ikisi aynı anda olduğunda mesele artık performans değil, sigortasız çalışmak.
• Büyüme. Kullanıcı sayısı arttı, uygulama yavaşladı, tek sunucuya sıkışmış roller birbirini yiyor. Çözüm çoğu zaman daha büyük tek sunucu değil, doğru bölünmüş roller ve bir sanallaştırma katmanı.
• Uyum ve denetim. Yedekleme, log ve erişim kontrolü artık yazılı olarak sorulmaya başlandı ve mevcut kurulum bu soruların cevabını taşımıyor.

Fiziksel mi Sanal mı, Sizin Durumunuzda Hangisi?

Ana hizmet sayfamız bu iki modelin nasıl çalıştığını, hangisinin hangi iş yükünde ne kazandırdığını karşılaştırıyor. Burada karşılaştırma yapmıyoruz; kararı veriyoruz, çünkü bu karar teklifin şeklini değiştiren yerdir.

Varsayılan sanal sunucu kurulumu. Sebep mimari zarafet değil, muhasebe: tek güçlü sunucu üzerinde beş sanal sunucu çalıştırmak, beş ayrı kutu almaktan da beş ayrı kutuyu yıllarca beslemekten de ucuza gelir. Yedeklemesi anlık kopya alabildiği için kolaylaşır, taşınması makineye bağlı olmadığı için mümkün olur.

Fiziksel sunucu kurulumu iki durumda masaya geliyor. Birincisi gerçekten tek işlik ortamlar: on kullanıcı, tek uygulama, tek rol. Orada hypervisor katmanı bir fatura kalemi ve bir öğrenme yükü ekler, karşılığında hiçbir şey vermez; tek fiziksel sunucu doğru cevaptır ve bunu söylemekten çekinmiyoruz. İkincisi kısa bir istisna listesi: donanımı doğrudan görmek zorunda olan özel iş yükleri, lisansı belirli bir makineye bağlanmış uygulamalar ve gecikme toleransı çok katı olan sistemler. Bu ikisinden biri masada yoksa tartışma sanallaştırma lehine kapanır.

Kesinti toleransınız düşükse karar üçüncü bir hâl alıyor: tek sunucu değil iki sunucu, üstünde sanallaştırma katmanı ve biri düştüğünde diğerinin devralması. Bu, teklifi belirgin biçimde yukarı çeken kalem, o yüzden ilk görüşmede soruyoruz: bu sistem yarım gün durursa ne olur? Cevap “hiçbir şey olmaz” ise kimse ikinci sunucuya para vermek zorunda değil.

Tek sunucu kurulumu da yapıyoruz ve teklifin nasıl kurulduğunu açıkça yazalım. Kurulum bedelinin bir bölümü sunucu sayısıyla küçülmüyor: keşif, boyutlandırma kararı, doğrulama testi ve teslim dosyası tek sunucuda da beş sunucuda da yapılması gereken işler. Beş sunuculuk bir projede bu emek beş cihaza bölünür, tek sunuculuk işte bölünmez. Sonuç şu: küçük işte kurulum kaleminin cihaz kalemine oranı yüksek çıkar, çünkü gerçekten öyledir.

Küçük bir işte bedeli asıl oynatan şey de cihaz seçimi değil kapsamdır: kaç rol kurulacağı, eski sistemden veri taşınıp taşınmayacağı ve işin mesai dışına alınıp alınmayacağı. Üçü de sizin kararınız ve üçü de ilk görüşmede masaya konur. O görüşme ücretsiz, yani işin hangi mertebede olduğunu teklif açılmadan önce öğrenirsiniz.

Nasıl Çalışıyoruz?

Kurulum işinin kendisini yerinde yapıyoruz. Uzaktan bağlanıp rolleri yapılandırmak teknik olarak mümkün, ama kabloyu takan, diski yerine oturtan ve makinenin ilk açılışını gören kişinin aynı kişi olması işin kalitesini belirliyor.

1. Uzaktan ön görüşme. Kaç kullanıcı, hangi uygulamalar, bugün ne var, ne kadar veri taşınacak. Bu görüşme ücretsiz ve uzaktan yapılıyor; sonunda işin mertebesini söylüyoruz. İstanbul dışındaysanız saha ziyaretine de geliyoruz, kapsamını ayrıca konuşuyoruz.
2. Boyutlandırma ve şartname. İş yükünden çekirdek, bellek ve disk performansına iniyoruz. Bu adımın çıktısı bir rakam değil bir belge: hangi bileşenin neden o boyutta olduğu yazılı.
3. Teklif ve takvim. Donanım, lisans, kurulum kalemleri ve kesinti penceresi yazılı gelir.
4. Yerinde kurulum: donatım. Montaj, işletim sistemi, gerekiyorsa hypervisor, roller, yedekleme, temel sıkılaştırma. Bu adımın tamamı sahada bitiyor.
5. Deneme seyri. Sunucuyu ayağa kaldırıp sistemin gerçekten çalıştığını kendi gözümüzle görüyoruz: rollerin cevap verdiğini, bir kullanıcının oturum açabildiğini, yedekten bir dosyanın geri döndüğünü. Bu adım geçilmeden sunucu kurulumu işi bitmiş sayılmıyor. Limanda “motoru taktık, çalışıyordur” denmez.
6. Filoya katılma. Cihazın domain ortamına alınması, izleme sistemine eklenmesi ve güvenlik sıkılaştırmasının tamamlanması. Sunucu bundan sonra tek başına duran bir kutu değil, yönetilen bir varlık.
7. Raporlu teslim. Yapılandırma, roller, yedekleme planı, yönetim erişimleri ve kalan öneriler yazılı devredilir.

“Rapor veriyoruz” cümlesi tek başına hiçbir şey söylemediği için teslim dosyasının içindekileri tek tek sayıyoruz:

• Donanım envanteri. Sunucunun modeli, seri numarası ve takılı bileşenleri.
• Disk ve RAID yapılandırması. Hangi diskin hangi grupta duracağı, hangi RAID seviyesinin seçileceği ve yedek disk bulunup bulunmayacağı burada belirlenir. Seviyelerin kapasite ve risk karşılaştırması için RAID hesaplama aracımız var; orada asıl bakılacak sayı kalan kapasite değil, bir disk gittiğinde dizinin kaç gün korumasız kaldığıdır.
• İşletim sistemi sürümü ve yama durumu. Teslim günündeki sürüm ve o güne kadar geçilen yamalar.
• Ağ yapılandırması. IP, ağ geçidi, DNS ve varsa VLAN bilgisi.
• Kurulan roller ve ayarları. Her rolün ne için kurulduğu ve hangi ayarla bırakıldığı.
• Yedekleme planı ve geri yükleme testinin sonucu. Neyin ne sıklıkla yedeklendiği, teslimde yapılan geri dönüş denemesinin çıktısı.
• Uygulanan sıkılaştırma maddeleri. Kapatılan hesaplar, kapatılan servisler, açık bırakılan portlar ve gerekçeleri.
• Yönetim erişimleri. Hangi hesabın hangi yetkiyle durduğu ve parolaların nerede tutulduğu.
• Bilerek yapmadığımız işlerin listesi. Kapsam dışında kalan ve size devredilen açık maddeler.

Son madde en çok atlanan madde: kurulum sırasında gördüğümüz ama kapsam dışı kalan bir eksik varsa (yedeklenmeyen bir uygulama veritabanı, desteği bitmiş bir yan sistem) onu dosyaya yazıp size bırakıyoruz, sessizce geçmiyoruz.

Dosya, sunucuyu kuran kişiye altı ay sonra ulaşamadığınız bir günde işinizi görecek şekilde yazılır. Ölçüt bu: sizin ekibiniz ya da sizden sonraki sağlayıcı bu dosyayla devam edebiliyor mu?

Kanıt: Yedekleme, Taşıma ve Domain Vakaları

Bu işin nasıl yürüdüğünü anlatmak yerine yapılmış hâlini gösterelim.

Veeam yedekleme sistemi kurulumu vakasında sunucuların işletim sistemi yükseltmesi ve yedekleme kurulumu birlikte yürütüldü; iş, yedeklerin başarılı görünmesiyle değil gerçek bir geri yükleme testiyle kapatıldı. Bu sayfanın “deneme seyri” dediği adımın birebir kaydı orada duruyor.

Veri merkezi taşıma vakasında sunucu, storage ve ağ donanımı dört saatlik planlı bir gece penceresinde taşındı ve veri kaybı olmadı. Active Directory modernizasyon projesinde binin üzerinde cihazı olan bir ortam yeni yapıya alındı; rol kurulumunun ölçekte ne demek olduğu orada görünüyor.

Sunucu Kurulumu Fiyatını Ne Belirler?

Sunucu kurulumunun gösterge bedeli sayfanın sonundaki fiyat bloğunda: başlangıç bedeli ve her ek sunucunun bedeli orada yazılı. Gösterge KDV hariçtir ve teklif değildir. Kesin rakam keşiften sonra çıkar, çünkü “sunucu kurulumu” ifadesi tek sunucu ve tek rol için de, üç sunucu üzerinde sanallaştırma katmanı ve veri taşıma için de kullanılıyor. Teklifleri karşılaştırırken bakacağınız kalemler ise sabit:

• Sunucu sayısı ve donanım. Anahtar teslim çalıştığımız için donanım teklifte kalem kalem görünür. “Cihazı sonra konuşuruz” diyen teklif fiyatın büyük parçasını sonraya saklıyor demektir.
• Kurulacak rol sayısı. Tek dosya sunucusu ile domain, DNS, DHCP ve dosya sunucusunun birlikte kurulması aynı iş değil.
• Sanallaştırma katmanı. Hypervisor kurulumu ve kaynak tahsisi ayrı bir emek kalemi.
• Veri taşıma ve eski sistemden geçiş. Taşınacak veri miktarı, izin yapısının karmaşıklığı ve fiziksel sunucunun sanala alınması bedeli en çok oynatan kalem.
• Lisans. Ayrı satır; sürüm ve kullanıcı sayısı hesabına bağlı.
• Yedekleme. Yazılım, hedef storage ve geri yükleme testi.
• Lokasyon sayısı. Her ek lokasyon ayrı keşif ve ayrı mobilizasyon demek.
• Kesinti penceresi. İş mesai dışına ya da hafta sonuna alınıyorsa bu da bedele girer.

Proje bedeli ile aylık abonelik bedelinin neden ayrı eksende durduğunu fiyatlandırma sayfasında anlatıyoruz. Teklif toplarken tek soru yeter: teslimde yedekten geri dönüş denendi mi ve sonucu yazılı mı? Cevap hayırsa o teklif gemiyi suya indiriyor ama deneme seyrine çıkarmıyor demektir.

Kurulumdan Sonra Ne Oluyor?

Sektörde bu iş neredeyse her yerde “sunucu kurulum ve yönetim hizmeti” adıyla tek pakette satılıyor. Biz bilerek ayırıyoruz ve sebebi şu: kurulum bir projedir, başı ve sonu vardır, teslim tutanağıyla kapanır. İşletme ise sürekli bir iştir ve bitmez. İkisi tek fatura kaleminde birleştiğinde ilk zarar gören şey, kurulumun ne zaman bittiğinin belirsizleşmesi oluyor; ikinci zarar gören de sizin bir gün başka bir sağlayıcıya geçme özgürlüğünüz.

Teslimden sonra iki yol var. Teslim dosyası kendi ekibinizin devam edebileceği kadar ayrıntılı yazıldığı için sistemi kendiniz işletebilirsiniz. İzleme, yama takibi, yedek kontrolü ve arıza müdahalesini bize bırakmak isterseniz kurumsal bakım anlaşmasıyla devam ediyoruz: kurulumu yapan ekip işletmeye de devam eder, yani sistemin bugünkü hâlini kimseye yeniden anlatmanız gerekmez. O arıza müdahalesinin pratikte nasıl işlediğini, bir sunucu çöktüğünde çağrının hangi önem seviyesine girdiğini ve mesai dışında neye müdahale ettiğimizi destek sürecimizde ayrıca yazdık.

Gemi deneme seyrini geçtikten sonra filoya katılır ve orada bakım takvimi başlar. Kurulumun bitmesi, ilginin bitmesi değil.

Yazan İlker Pehlivan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn