BT Sistem Yönetimi

systemd Nedir? systemctl ile Linux Servis Yönetimi

systemd nedir, systemctl ile servis nasıl yönetilir? Unit dosyası, enable ile start farkı, çöken servisin Restart ile geri gelmesi, override ve timer, ölçümlerle.

İlker Pehlivan

systemd, Ubuntu ve bugünkü Linux dağıtımlarının çoğunda açılışta ilk başlayan programdır ve sistemdeki bütün servisleri o yönetir. Bir servisin ne zaman başlayacağına, çöktüğünde ne olacağına ve hangi sırayla açılacağına systemd karar verir. Bu kararları yöneticinin elle değiştirdiği araç systemctl komutudur. İki adın da sonu bir şey söyler: systemd’deki d daemon’dır (arka planda çalışan servis), systemctl’deki ctl ise control (kontrol). Yani systemctl, systemd’yi kontrol eden komuttur. Komut adlarını böyle açarak okumayı Linux komutları rehberimizde anlattık.

Serinin benzetmesinde Linux bir belediyedir ve systemd o belediyenin yazı işleri müdürüdür. Müdür her memurun görevini bir görev kartından okur. Kimin sabah işbaşı yapacağı bir çizelgede yazar. Bir masa boşaldığında ne yapılacağı da görev kartındadır. Kartta talimat yoksa müdür boş masayı öylece bırakır.

systemd benzetmesi: solda kır saçlı yazı işleri müdürü masasında oturuyor, arkasındaki duvarda kart yuvalarından oluşan büyük bir çizelge panosu ve kartlardan birine iliştirilmiş turuncu bir not, sağda açık kapıdan görünen yan odada iki ayrı masada çalışan iki memur, kadın memur az önce boş kalan masasına oturmuş
Müdür her işi çizelgedeki karttan okur. Karta iliştirilen not, masa boşaldığında yerine birinin oturtulacağını söyler: systemd'de bu not Restart= ayarıdır.

Bu yazıdaki bütün çıktılar lab’daki Ubuntu 24.04 sunucumuz lnx01’den alındı. Örnek servis olarak saat senkronizasyonu yapan chrony ile kendi yazdığımız küçük bir deneme servisini kullandık. chrony’nin NTP sunucusu olarak kurulumu ayrı bir konudur, onu Linux NTP sunucusu kurulumu rehberinde anlattık.

systemd Nedir? PID 1 ve Unit Dosyası

Linux çekirdeği açılışın sonunda tek bir program başlatır ve ona 1 numaralı süreç kimliğini (PID) verir. Ubuntu’da bu program systemd’dir. Diğer bütün servisler onun altında başlar. systemd her servisin tanımını bir dosyadan okur, bu dosyaya unit dosyası denir. Unit dosyası örnekteki müdürün görev kartıdır. Kart neyin çalıştırılacağını, hangi servisten sonra başlayacağını ve açılışta hangi gruba katılacağını yazar.

systemctl cat bir servisin unit dosyasını gösterir. chrony servisinin dosyasından kısaltılmış bir bölüm:

Bash
systemctl cat chrony
Çıktı
# /usr/lib/systemd/system/chrony.service
[Unit]
Description=chrony, an NTP client/server
Documentation=man:chronyd(8) man:chronyc(1) man:chrony.conf(5)
Conflicts=openntpd.service ntp.service ntpsec.service
Wants=time-sync.target
Before=time-sync.target
After=network.target

[Service]
Type=forking
PIDFile=/run/chrony/chronyd.pid
EnvironmentFile=-/etc/default/chrony
User=_chrony
ExecStart=!/usr/lib/systemd/scripts/chronyd-starter.sh $DAEMON_OPTS

[Install]
Alias=chronyd.service
WantedBy=multi-user.target

Dosya üç bölümden oluşur:

  1. [Unit] servisi tanımlar ve sırasını belirler. After=network.target, ağ hazır olmadan chrony’nin başlamayacağını söyler.
  2. [Service] neyin çalışacağını söyler. ExecStart= başlatılacak programdır, User=_chrony servisin hangi hesapla çalışacağıdır.
  3. [Install] servisin açılışta nereye bağlanacağını söyler. WantedBy=multi-user.target, sunucunun normal çalışma haline geçtiği an demektir.

Gerçek dosya bu kısımdan çok daha uzundur. Aradaki satırların çoğu servisin erişimini kısıtlayan güvenlik ayarlarıdır (ProtectSystem=strict, ProtectHome=yes gibi).

Dosyanın yoluna dikkat edin: /usr/lib/systemd/system/. Paketlerin kurduğu unit dosyaları burada durur ve paket güncellendiğinde yeniden yazılır. Yöneticinin yazdığı unit dosyaları ise /etc/systemd/system/ altına gider. systemd belgelerine göre /etc altındaki dosyalar /usr/lib altındakilerin önüne geçer (systemd.unit). Bu dizinlerin genel mantığını Linux dizin yapısı rehberinde anlattık.

systemctl status Çıktısı Nasıl Okunur?

Bir servisin durumuna ilk bakılan yer systemctl status’tur:

Bash
systemctl status chrony --no-pager
Çıktı
● chrony.service - chrony, an NTP client/server
     Loaded: loaded (/usr/lib/systemd/system/chrony.service; enabled; preset: enabled)
     Active: active (running) since Fri 2026-10-30 10:32:27 +03; 5s ago
       Docs: man:chronyd(8)
             man:chronyc(1)
             man:chrony.conf(5)
    Process: 12685 ExecStart=/usr/lib/systemd/scripts/chronyd-starter.sh $DAEMON_OPTS (code=exited, status=0/SUCCESS)
   Main PID: 12694 (chronyd)
      Tasks: 2 (limit: 2315)
     Memory: 1.4M (peak: 2.3M)
        CPU: 64ms
     CGroup: /system.slice/chrony.service
             ├─12694 /usr/sbin/chronyd -F 1
             └─12695 /usr/sbin/chronyd -F 1

Çıktının ilk üç satırı soruların çoğunu cevaplar:

SatırNe söyler
●Renkli nokta. Çalışıyorsa dolu, durmuşsa boş (○), çökmüşse ×
Loaded:Unit dosyasının yolu, açılışta başlayıp başlamayacağı (enabled), paketin önerdiği varsayılan (preset)
Active:Şu anki durum ve ne zamandan beri o durumda olduğu
Main PID:Servisin ana sürecinin numarası
CGroup:Servise ait bütün süreçler

Loaded: satırındaki enabled ile Active: satırındaki active ayrı şeylerdir. İlki açılışla, ikincisi şu anla ilgilidir. Bir sonraki bölümün konusu bu fark.

status çıktısının sonunda servisin son log satırları da görünür. sudo olmadan çalıştırıldığında Ubuntu bu satırları göstermeyebilir ve “some journal files were not opened due to insufficient permissions” uyarısı basar. Sebebi, journal’ın yalnız adm ve systemd-journal gruplarına açık olmasıdır.

systemctl enable ile start Farkı: Açılışta mı, Şimdi mi?

İki komut iki ayrı soruyu cevaplar:

  • systemctl start servisi şimdi başlatır.
  • systemctl enable servisi açılışta başlayacak hale getirir.

Örnekteki müdür için start memuru şimdi masaya oturtmaktır, enable ise adını yarının çizelgesine yazmaktır. systemd belgesi de bunu açıkça söyler: enable servisi başlatmaz, yalnız açılışta başlayacağı yere bağlar (systemctl). İkisini birden yapan komut systemctl enable --now’dır.

İki durum is-enabled ve is-active ile ayrı ayrı sorulur. Lab sunucusunda beş servise baktık:

Bash
for s in chrony rsyslog ssh ssh.socket systemd-timesyncd; do
  echo "$s: is-enabled=$(systemctl is-enabled $s 2>&1) is-active=$(systemctl is-active $s 2>&1)"
done
Çıktı
chrony: is-enabled=enabled is-active=active
rsyslog: is-enabled=enabled is-active=active
ssh: is-enabled=disabled is-active=active
ssh.socket: is-enabled=enabled is-active=active
systemd-timesyncd: is-enabled=not-found is-active=inactive

ssh satırı ilk bakışta yanlış görünür: servis disabled ama çalışıyor. Sebep bir alttaki satırdadır.

Ubuntu 24.04’te SSH servisi açılışta başlamaz, onun yerine ssh.socket 22 numaralı portu dinler ve ilk bağlantı geldiğinde ssh servisini başlatır. Buna socket activation denir. ssh’i disabled görüp açılışa eklemeye çalışmak gerekmez, kapıyı tutan socket zaten enabled durumdadır. systemd-timesyncd ise not-found döndü, çünkü chrony kurulurken bu paket kaldırıldı. İkisi aynı işi yaptığı için aynı anda kurulu kalmazlar.

Farkın sonucunu yeniden başlatmayla ölçtük. chrony çalışırken disable edildi, kendi deneme servisimiz sayac ise enabled bırakılıp yalnız durduruldu:

Bash
sudo systemctl disable chrony
sudo systemctl stop sayac
for s in chrony sayac; do
  echo "$s: is-enabled=$(systemctl is-enabled $s) is-active=$(systemctl is-active $s)"
done
Çıktı
Synchronizing state of chrony.service with SysV service script with /usr/lib/systemd/systemd-sysv-install.
Executing: /usr/lib/systemd/systemd-sysv-install disable chrony
Removed "/etc/systemd/system/multi-user.target.wants/chrony.service".
Removed "/etc/systemd/system/chronyd.service".
chrony: is-enabled=disabled is-active=active
sayac: is-enabled=enabled is-active=inactive

disable yalnız multi-user.target.wants altındaki bağı sildi, çalışan chrony’ye dokunmadı. Sunucu yeniden başladıktan sonra aynı döngü tersini gösterdi:

Çıktı
chrony: is-enabled=disabled is-active=inactive
sayac: is-enabled=enabled is-active=active

Durdurulan ama enabled kalan sayac açılışta geri geldi. Çalışırken disable edilen chrony gelmedi. İkinci durum en geç fark edilenidir, çünkü servis o gün çalışmaya devam eder. Eksiklik ancak bir sonraki yeniden başlatmada, belki aylar sonra fark edilir. Bu yüzden bir servisi kurduktan sonra yalnız is-active’e değil, is-enabled’a da bakılır.

Kendi Servisini Yazmak: Örnek Unit Dosyası

systemd’nin geri kalan davranışını görmek için beş saniyede bir log satırı yazan küçük bir betik ve onu çalıştıran bir servis yazdık. Betik /usr/local/bin/sayac.sh dosyasındadır:

Bash
#!/bin/bash
# sayac: 5 sn de bir satir log yazar
i=0
while true; do
  i=$((i+1))
  echo "sayac: tur $i, pid $$"
  sleep 5
done

Unit dosyası /etc/systemd/system/sayac.service’tir:

INI
[Unit]
Description=Sayac deneme servisi (5 sn de bir log yazar)

[Service]
ExecStart=/usr/local/bin/sayac.sh

[Install]
WantedBy=multi-user.target

Yeni bir unit dosyası yazıldıktan sonra systemd’ye dosyaları yeniden okuması söylenir, sonra servis açılışa eklenip başlatılır:

Bash
sudo chmod 755 /usr/local/bin/sayac.sh
sudo systemctl daemon-reload
sudo systemctl enable --now sayac

Betiğin echo ile yazdığı her satır journal’a düşer. Servisin ayrıca bir log dosyası açması gerekmez. Bu satırların nasıl süzülüp okunduğunu journalctl ile Linux log okuma rehberinde anlattık.

Çöken Servis Neden Geri Gelmez? Restart= Ayarı

Servis çalışırken ana sürecini kill -9 ile öldürdük. Bu, bir programın beklenmedik biçimde çökmesinin en sert halidir:

Bash
systemctl show sayac -p Restart -p RestartUSec -p MainPID
sudo kill -9 15043
sleep 10
systemctl status sayac --no-pager
Çıktı
Restart=no
RestartUSec=100ms
MainPID=15043
× sayac.service - Sayac deneme servisi (5 sn de bir log yazar)
     Loaded: loaded (/etc/systemd/system/sayac.service; enabled; preset: enabled)
     Active: failed (Result: signal) since Fri 2026-10-30 10:34:57 +03; 10s ago
   Duration: 6.044s
    Process: 15043 ExecStart=/usr/local/bin/sayac.sh (code=killed, signal=KILL)
   Main PID: 15043 (code=killed, signal=KILL)

On saniye sonra servis hala ölüydü ve öyle kaldı. Restart=no satırı sebebi söylüyor. systemd belgesine göre Restart= ayarının varsayılanı no’dur ve bu durumda servis yeniden başlatılmaz (systemd.service). Yani unit dosyasına yazılmadıkça çöken bir servis geri gelmez. Örnekteki müdür, görev kartında talimat olmadığı için boşalan masaya kimseyi oturtmadı.

Paketlerin kendi unit dosyalarında bu ayar bazen vardır, bazen yoktur. Bir servisin çöktüğünde geri gelip gelmeyeceği systemctl show {servis} -p Restart ile sorulur, varsayım yapılmaz.

systemctl edit: Unit Dosyasına Override Eklemek

Restart= ayarını eklemenin doğru yolu paketin dosyasını düzenlemek değildir. /usr/lib/systemd/system/ altındaki dosya paket güncellemesinde yeniden yazılır ve yaptığınız değişiklik sessizce kaybolur. Bunun yerine override (ek ayar dosyası) kullanılır. Ana dosya olduğu gibi kalır, yanına yalnız değişen satırları taşıyan bir dosya eklenir. Örnekteki müdürün görev kartına iliştirilen ek not budur.

systemctl edit bu dosyayı açar:

Bash
sudo systemctl edit sayac

Açılan düzenleyiciye iki satır yazdık:

INI
[Service]
Restart=on-failure
RestartSec=3

Kaydedip çıkınca komut dosyanın yerini söyler. systemctl cat artık iki dosyayı birlikte gösterir:

Çıktı
Successfully installed edited file '/etc/systemd/system/sayac.service.d/override.conf'.
# /etc/systemd/system/sayac.service
[Unit]
Description=Sayac deneme servisi (5 sn de bir log yazar)

[Service]
ExecStart=/usr/local/bin/sayac.sh

[Install]
WantedBy=multi-user.target

# /etc/systemd/system/sayac.service.d/override.conf
[Service]
Restart=on-failure
RestartSec=3

on-failure, servis sıfırdan farklı bir çıkış koduyla bittiğinde ya da bir sinyalle öldürüldüğünde yeniden başlatılması demektir. RestartSec=3 yeniden başlatmadan önce üç saniye bekletir. Varsayılan bekleme 100 milisaniyedir.

Aynı deneyi tekrarladık. Bu kez servis geri geldi (journal’dan yalnız systemd’nin satırları):

Çıktı
Oct 30 10:36:32 lnx01 systemd[1]: sayac.service: Main process exited, code=killed, status=9/KILL
Oct 30 10:36:32 lnx01 systemd[1]: sayac.service: Failed with result 'signal'.
Oct 30 10:36:35 lnx01 systemd[1]: sayac.service: Scheduled restart job, restart counter is at 1.
Oct 30 10:36:35 lnx01 systemd[1]: Started sayac.service - Sayac deneme servisi (5 sn de bir log yazar).
Oct 30 10:36:40 lnx01 systemd[1]: sayac.service: Main process exited, code=killed, status=9/KILL
Oct 30 10:36:43 lnx01 systemd[1]: sayac.service: Scheduled restart job, restart counter is at 2.
Oct 30 10:36:45 lnx01 systemd[1]: sayac.service: Main process exited, code=killed, status=9/KILL
Oct 30 10:36:49 lnx01 systemd[1]: sayac.service: Scheduled restart job, restart counter is at 3.

Üç ayrı öldürmede servis her seferinde 3-4 saniye içinde yeni bir süreç numarasıyla döndü. Sayaç her dönüşte bir arttı.

Bu davranışın bir sınırı var. systemd belli bir süre içinde çok fazla yeniden başlatılan servisi durdurur ve artık başlatmaz. Sınırı StartLimitIntervalSec= ve StartLimitBurst= ayarları belirler. Sürekli çöken bir servis bu yüzden sonsuza kadar denenmez, failed durumunda kalır ve sorunun kendisi aranmalıdır.

daemon-reload: Elle Düzenlenen Dosya Ne Zaman Okunur?

systemctl edit dosyayı yazdıktan sonra systemd’ye dosyaları yeniden okumasını kendisi söyler. Dosyayı başka bir düzenleyiciyle elle değiştirdiğinizde bu adım size kalır. override.conf içinde RestartSec=3 değerini elle 4 yaptık ve reload yapmadan durumu sorduk:

Çıktı
Warning: The unit file, source configuration file or drop-ins of sayac.service changed on disk. Run 'systemctl daemon-reload' to reload units.
RestartUSec=3s

Dosyada 4 yazıyordu, systemd hala 3 saniye kullanıyordu. sudo systemctl daemon-reload sonrasında değer 4s oldu. Unit dosyasında yapılan her elle değişiklikten sonra daemon-reload, ardından servisin yeniden başlatılması gerekir.

systemd Timer: Zamanlanmış İş

systemd yalnız sürekli çalışan servisleri değil, belli zamanlarda çalışan işleri de yönetir. Bunun aracı timer birimidir. Bir timer, aynı adı taşıyan bir servisi takvime göre tetikler. Örnekteki müdürün ajandası da böyle çalışır. Belli saatte belli işi başlatır, iş bitince masayı kapatır.

Her iki dakikada bir çalışan bir temizlik işi yazdık. Servis tek seferlik çalışır (Type=oneshot):

INI
# /etc/systemd/system/sayac-temizle.service
[Unit]
Description=Sayac gecici dosyalarini temizler

[Service]
Type=oneshot
ExecStart=/usr/local/bin/sayac-temizle.sh

Timer dosyası takvimi taşır:

INI
# /etc/systemd/system/sayac-temizle.timer
[Unit]
Description=Sayac temizligini her 2 dakikada bir calistirir

[Timer]
OnCalendar=*:0/2
AccuracySec=1s

[Install]
WantedBy=timers.target

OnCalendar=*:0/2 “her saatin sıfırıncı dakikasından başlayarak iki dakikada bir” demektir. Bir takvim ifadesinin ne zaman tetikleneceği yazmadan önce sınanabilir:

Bash
systemd-analyze calendar "*:0/2"
Çıktı
  Original form: *:0/2
Normalized form: *-*-* *:00/2:00
    Next elapse: Fri 2026-10-30 10:38:00 +03
       (in UTC): Fri 2026-10-30 07:38:00 UTC
       From now: 34s left

Açılışa eklenen ve başlatılan şey servis değil, timer’dır (sudo systemctl enable --now sayac-temizle.timer). Timer 10:38:00’de tetiklendi, servis bir kez çalıştı ve kapandı:

Çıktı
○ sayac-temizle.service - Sayac gecici dosyalarini temizler
     Loaded: loaded (/etc/systemd/system/sayac-temizle.service; static)
     Active: inactive (dead) since Fri 2026-10-30 10:38:00 +03; 3s ago
TriggeredBy: ● sayac-temizle.timer

Servisin durumu static görünüyor, çünkü dosyasında [Install] bölümü yok. Onu timer başlatır, kendisi açılışa eklenmez.

Sunucudaki bütün timer’ları systemctl list-timers listeler. Lab sunucusunda bizim timer’ımızın yanında 14 timer daha vardı: paket listesini güncelleyen apt-daily (apt nedir), logları döndüren logrotate, diskin kullanılmayan bloklarını bildiren fstrim bunlardan birkaçı. Ubuntu’nun kendi bakım işleri de bu listededir. Aynı işin cron ile nasıl yazıldığını ve iki yolun farkını crontab nedir rehberinde anlattık.

Sonuç: Servisi Kurmak Yetmez, Açılışını ve Çöküşünü Ölçün

systemd bir servisi üç soruyla yönetir: açılışta başlayacak mı, şu an çalışıyor mu, çöktüğünde ne olacak? İlk ikisi is-enabled ve is-active ile, üçüncüsü systemctl show -p Restart ile sorulur. Bu üç cevap kurulumdan sonra kontrol edilmezse servis o gün çalışır, ama ilk yeniden başlatmada ya da ilk çöküşte kaybolur.

Girişteki benzetmeye dönersek: systemd belediyenin yazı işleri müdürüdür. enable memurun adını çizelgeye yazar, start onu şimdi masaya oturtur, Restart=on-failure görev kartına “masa boşalırsa yerine birini oturt” talimatını ekler. Kartı değiştirmek yerine ek not iliştirmek (override), paket güncellemesinde talimatın kaybolmamasını sağlar.

systemd ve systemctl Hakkında Sık Sorulan Sorular

start servisi şimdi başlatır, enable ise açılışta başlamasını sağlar. İkisi birbirini kapsamaz. Ölçümümüzde yalnız durdurulan bir servis yeniden başlatmadan sonra geri geldi, çünkü hala enable durumdaydı. Çalışırken disable edilen servis ise o an çalışmaya devam etti, yeniden başlatmadan sonra gelmedi. İkisini birden yapmak için systemctl enable --now kullanılır.
Servisin unit dosyasına Restart=on-failure satırı eklenir. systemd'de Restart= ayarının varsayılanı no'dur, yani yazılmadığında çöken servis ölü kalır. Ayarı paketin dosyasına değil, systemctl edit ile açılan bir override dosyasına yazmak gerekir. Ölçümümüzde RestartSec=3 ile öldürülen servis üç denemede de 3-4 saniye içinde geri geldi.
systemd unit dosyalarını belleğe okur ve diskteki değişikliği kendiliğinden görmez. Dosyayı elle düzenledikten sonra sudo systemctl daemon-reload çalıştırılır, ardından servis yeniden başlatılır. Ölçümümüzde reload yapılmadan önce systemctl status bir uyarı bastı ve RestartSec değeri eski 3 saniyede kaldı, reload sonrası yeni değer okundu. systemctl edit bu reload'u kendisi yapar.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

Linux İşletim Sistemi Nedir? Sunucu Yönetimi Haritası

Linux nedir, kernel ile dağıtım farkı ne? Linux sunucu yönetiminin haritası: SSH, komutlar, /etc, izinler, systemd, journal, cron, disk, ağ ve apt ile bakım.

11 dk okuma

İşletim Sistemi Nedir? Sistem Yöneticisinin Gözünden

İşletim sistemi nedir, kernel, süreç, servis, dosya sistemi ve izin modeli nasıl çalışır? Windows ve Linux'u yöneten sistem yöneticisinin bilmesi gerekenler.

11 dk okuma

apt Nedir? Linux Paket Yönetimi: apt, dpkg ve Depo

apt nedir, Ubuntu'da paket nasıl kurulur ve kaldırılır? Depo ve imza anahtarı, apt ile dpkg farkı, apt remove'un metapaketi silmesi, upgrade ile full-upgrade, kurulum geçmişi.

11 dk okuma

chmod ve Linux Dosya İzinleri: 777 Neden Yanlış?

chmod, chown ve umask ile Linux dosya izinleri: rwx nasıl okunur, paylaşılan klasör setgid 2770 ile nasıl kurulur, chmod 777 neden dosyayı silinebilir bırakır?

9 dk okuma

Crontab Nedir? Linux'ta cron ile Zamanlanmış Görev

Crontab nedir, cron görevi nasıl yazılır? Beş zaman alanı, crontab -e, -l, -r, cron logu, cron ortamı ve görevin elle çalışıp cron'da çalışmamasının iki ölçülmüş sebebi.

11 dk okuma

journalctl ile Linux Log Okuma: Filtre ve Kalıcı Log

journalctl kullanımı: servis, zaman ve öncelik süzgeci, önceki açılışın logu (-b -1), kalıcı journal ayarı, disk sınırı ve /var/log/syslog ile ilişkisi, ölçümlerle.

12 dk okuma