Siber Güvenlik

Phishing (Oltalama) Nedir? Türleri ve Nasıl Anlaşılır

Phishing (oltalama) nedir, sahte mail ne ister ve nasıl anlaşılır? Türleri, beş işaret, MFA varken çalınan oturum ve tıkladıysanız ilk saatte yapılacaklar.

İlker Pehlivan

Phishing (Oltalama), saldırganın güvenilir bir kurum ya da kişi kılığında gönderdiği bir mesajla alıcıya parolasını yazdırdığı, zararlı bir dosya açtırdığı ya da para gönderttiği sosyal mühendislik saldırısıdır. Türkçede kimlik avı adıyla da geçer. Mesaj çoğu zaman bir e-postadır, ama aynı kandırma SMS’le, mesajlaşma uygulamasıyla ya da bir QR kodla da gelebilir.

Adı İngilizcede balık tutmak anlamına gelen fishing sözcüğünden gelir. Bir balıkçının iskelede oltasına yem taktığını düşünün. Balıkçı oltayı suya atar ve hangi balığın ısıracağını bilmez, bilmesi de gerekmez, çünkü yüz balıktan biri ısırsa yeter. Yem balığa gerçek bir yiyecek gibi görünür, içindeki iğneyi balık görmez. Balık ısırdığında artık iş işten geçmiştir. Oltalama e-postası da böyle çalışır. Mesajın hikayesi yemdir, içindeki bağlantı ya da ek iğnedir.

Phishing benzetmesi: sahil iskelesi, solda ahşap iskelenin ucunda tabureye oturmuş, kasketli, yeşil ceketli yaşlı balıkçı oltasını denize uzatmış, yanında açık bir yem kutusu, uzakta kıyıda kiremit çatılı evler, suyun altında oltanın ipi dibe iner ve ucundaki kancada kiremit renkli küçük bir yem asılıdır, çevresinde beş balık yüzer, sağdaki iri balık ağzını yeme doğru uzatmıştır
Balıkçı hangi balığın ısıracağını bilmez, balık da yemdeki iğneyi görmez. Oltalama mailinde yem mesajın hikayesi, iğne içindeki bağlantı ya da ektir. Mail binlerce kişiye gider ve birinin tıklaması yeter.

Bu yazı Sosyal Mühendislik serisinin mesajla gelen ailesinin girişidir. Oltalamanın ne istediğini, hangi türlere ayrıldığını, sahte bir mailin hangi işaretlerden anlaşıldığını, iki adımlı doğrulama varken bile nasıl işleyebildiğini ve tıkladıysanız ilk saatte ne yapacağınızı anlatıyor. Sosyal mühendisliğin geri kalan kanallarını sosyal mühendislik nedir yazımızda haritaladık.

Yazı siber güvenlik hizmetimizin insan katmanına aittir. Çalışanlara oltalama mailini tanımayı ve bildirmeyi nasıl öğrettiğimizi Siber Güvenlik Farkındalık Eğitimi sayfamızda anlattık.

Phishing (Oltalama) Nedir? Sahte Kimlikle Gelen Mesaj

ABD’nin siber güvenlik ajansı CISA, sosyal mühendislik ve phishing sayfasında phishing’i sosyal mühendisliğin bir biçimi olarak tanımlıyor: güvenilir bir kurum gibi davranıp e-postayla ya da zararlı web siteleriyle kişisel bilgi isteyen saldırı. Sayfanın örneği tanıdıktır. Saldırgan bir kredi kartı şirketinden ya da bankadan geliyormuş gibi görünen bir mail gönderir, hesapta bir sorun olduğunu söyler ve hesap bilgilerini ister.

Saldırı tekniklerini sınıflandıran MITRE ATT&CK bilgi tabanı da aynı çerçeveyi kullanıyor. MITRE’ye göre oltalamanın bütün biçimleri, elektronik yoldan ulaştırılan sosyal mühendisliktir. Saldırı herkese birden yapılabilir. MITRE’nin örneği, toplu credential (kimlik bilgisi) toplama kampanyalarıdır. Belirli bir kişiye, şirkete ya da sektöre de yapılabilir, bu durumda adı spear phishing olur.

Oltalamanın şirket için önemi, kandırılan çalışanın yetkisinden gelir. Parolasını sahte sayfaya yazan muhasebeci, saldırgana kendi posta kutusunu ve o kutunun eriştiği her şeyi verir. Örnekteki balıkçı da balığı ısırmaya zorlamaz. Balığın kendi hareketi onu oltaya bağlar.

Oltalama Ne İster? Üç Amaç

Oltalama mesajının arkasında üç amaçtan biri vardır. Amacı bilmek, mailin ne istediğine bakarak tehlikeyi okumayı kolaylaştırır.

  1. Credential: mail bir bağlantı verir, bağlantı Microsoft 365, Google, banka ya da kargo şirketine benzeyen sahte bir giriş sayfası açar. Sayfaya yazılan parola ve kod saldırgana gider.
  2. Zararlı yazılım: mail bir ek taşır ya da bir dosya indirtir. Fatura, sipariş formu, maaş tablosu gibi görünen dosya açıldığında bilgisayara zararlı yazılım bulaşır. Oltalama burada amacın kendisi değil, bulaşma yoludur.
  3. Para ya da bilgi: mail ne bağlantı ne ek taşır, doğrudan bir şey ister. “Bu faturayı bugün şu hesaba öde” ya da “personel listesini bana gönder”. Bu biçimin adı BEC (iş e-postası dolandırıcılığı) ve sosyal mühendisliğin en pahalı türüdür.

İngiltere’nin ulusal siber güvenlik merkezi NCSC de kurumlar için oltalama rehberinde aynı üç sonucu sayıyor: zararlı yazılım yüklemek, parola gibi bilgileri ele geçirmek ve para aktarmaya kandırmak.

Oltalama Türleri: Hedefe ve Kanala Göre

Oltalama türleri iki soruya göre ayrılır. Mesaj kime yazıldı ve hangi kanaldan geldi?

TürHedefKanal
Toplu oltalamaBinlerce rastgele alıcıE-posta
Spear phishing (hedefli oltalama)Belirli bir kişi, şirket ya da sektörE-posta, LinkedIn mesajı
WhalingYönetim kurulu üyesi, genel müdür, finans müdürüE-posta
Clone phishingDaha önce gerçek bir mail almış alıcıE-posta
SmishingTelefonu olan herkesSMS
VishingTelefonu açan kişiSesli arama
QuishingQR kodu okutan kişiQR kod

Tablodaki üç tür kısa bir açıklama ister:

  • Whaling: NCSC’nin tanımıyla, yönetim kurulu üyesi gibi değerli varlıklara erişimi olan büyük bir balığı hedefleyen spear phishing türü. Ayrıntısı spear phishing yazısında.
  • Clone phishing: alıcının daha önce aldığı gerçek bir mailin, örneğin bir paylaşım davetinin ya da bir faturanın, birebir kopyası gönderilir. Yalnız bağlantı ya da ek değiştirilmiştir. Alıcı maili tanıdığı için bakmadan tıklar.
  • Quishing: bağlantı bir QR kodun içine saklanır. Kod mailde, bir afişte ya da bir park ödeme makinesinin üstüne yapıştırılmış bir etikette olabilir. FBI’ın Ocak 2022’deki uyarısı, suçluların meşru QR kodların üstüne sahtelerini yapıştırdığını bildiriyor. Telefonun kamerası adresi çoğu zaman tam göstermez, bu da kontrolü zorlaştırır.

Oltalama E-postası Nasıl Anlaşılır? Beş İşaret

Sahte bir maili tek bir işaret ele vermez, ama işaretler bir araya gelince tablo netleşir. CISA’nın saydığı belirtiler ve NCSC’nin kaldıraç listesi şirket gelen kutusunda beş soruya iner.

  1. Gönderenin gerçek adresi ne? Görünen ad ile adres ayrı şeylerdir. “Muhasebe Müdürü” diye görünen mail ozel.mesaj@baskabiryer.net adresinden gelebilir. CISA’ya göre saldırganlar bilinen bir şirketin adresine çok benzeyen, birkaç harfi değiştirilmiş ya da çıkarılmış adresler kullanır. Telefonda mail uygulaması çoğu zaman yalnız görünen adı gösterir, adrese dokunmadan bakılmaz.
  2. Bağlantı gerçekte nereye gidiyor? Mailde görünen metin ile bağlantının adresi farklı olabilir. Bilgisayarda farenin imlecini bağlantının üstünde bekletin, telefonda bağlantıya basılı tutun ve açılan adresi okuyun. Önemli olan alan adının son kısmıdır: microsoft.com.giris-dogrula.net adresi Microsoft’a değil giris-dogrula.net’e aittir.
  3. Mail sizi tanıyor mu? CISA genel hitapları ve iletişim bilgisi olmayan imzayı belirti sayıyor: “Değerli müşterimiz”, “Sayın kullanıcı”. Bu işaret yalnız toplu oltalamada işe yarar. Spear phishing adınızı, unvanınızı ve işinizi bilir.
  4. Ek ya da istek beklediğiniz bir şey mi? CISA’ya göre istenmeden gelen ve indirilip açılması istenen bir ek, zararlı yazılımın yaygın taşıyıcısıdır. Beklemediğiniz bir fatura, sipariş ya da “taranmış belge” açmadan önce gönderene başka yoldan sorulur.
  5. Mail sizi acele ettiriyor mu? NCSC’nin beş kaldıracı burada devreye girer: otorite, aciliyet, duygu, kıtlık ve güncel olaylar. “Hesabınız 24 saat içinde kapatılacak” cümlesi, durup bu beş soruyu sormanızı engellemek için yazılmıştır.

Gönderen başlığının teknik okuması, yani mailin gerçekte hangi sunucudan geldiğini ve doğrulamayı geçip geçmediğini görmek, ayrı bir beceridir. Onu mail başlığı yazımızın sahte mail bölümünde satır satır anlattık.

Kayıtların ne doğruladığını ve ne doğrulamadığını SPF, DKIM ve DMARC yazımızda anlattık.

Sahte Site Nasıl Anlaşılır? Kilit Simgesi Kanıt Değildir

Bağlantıya tıklandıysa ikinci kontrol noktası açılan sayfadır. Adres çubuğundaki kilit simgesi burada yanıltıcıdır. Kilit yalnız bağlantının şifreli olduğunu söyler, sitenin kime ait olduğunu ve dürüst olup olmadığını söylemez. Saldırgan kendi alan adı için de sertifika alabilir. Kilidin neyi kanıtladığını HTTP ve HTTPS yazımızın kilit simgesi bölümünde ayrıntılı anlattık.

Sahte sitede bakılacak tek şey adres çubuğundaki alan adıdır. Sayfanın görünüşü, logosu ve renkleri birebir kopyalanabilir, alan adı kopyalanamaz. Şirkette bunu kolaylaştıran bir araç da var. NCSC, bazı parola yöneticilerinin gerçek siteyi tanıdığını ve sahte sitede parolayı otomatik doldurmadığını yazıyor. Parola yöneticisi her gün otomatik dolduran bir çalışan için doldurmadığı sayfa, kendiliğinden bir uyarıdır.

MFA Varken Oltalama Nasıl İşler? Araya Giren Sahte Sayfa

İki adımlı doğrulama (2FA ya da MFA), çalınan parolayı tek başına işe yaramaz hale getirir. NCSC’ye göre ikinci faktör, saldırganın yalnız çalıntı bir parolayla hesaba girmesini engeller.

Oltalamanın yeni nesli bu engeli aşar. Sahte sayfa kullanıcı ile gerçek site arasına girer. İngilizcede adı adversary-in-the-middle (AiTM), yani araya giren saldırgandır. Kullanıcı parolasını ve SMS ya da uygulama kodunu sahte sayfaya yazar. Sahte sayfa ikisini aynı anda gerçek siteye iletir ve giriş gerçekten başarılı olur. Girişten sonra tarayıcıya verilen oturum çerezi, yani “bu kişi az önce doğrulandı” kaydı, saldırganın eline geçer. Saldırgan o çerezle parola ve kod sormadan hesaba girer.

Ağustos 2026’da başlayan ve Google Takvim davetleriyle yürüyen bir kampanya tam olarak böyle işledi. Davetteki ilk adres Google’ın kendi adresiydi, giriş sayfası da Google’ın gerçek sayfasıydı, araya giren sunucu yalnız oturumu aldı. Olayı ve ikinci faktörün neden durdurmadığını Google Takvim daveti oltalaması yazımızda anlattık.

Bu saldırıya dayanıklı olan ikinci faktör sınıfı passkey ve donanım güvenlik anahtarıdır. Tarayıcı imzayı yalnız gerçek alan adına verir, sahte sayfa imzayı alamaz. Faktörleri koruma güçlerine göre 2FA yazımızın oltalamaya dayanıklı sınıf bölümünde karşılaştırdık.

Oltalama Mailine Tıkladıysanız İlk Saatte Ne Yapmalı?

NCSC’nin rehberi açık bir gerçekle başlıyor: bazı oltalama saldırıları her zaman içeri girer, bu yüzden kurum olaya hazırlıklı olmalıdır. Tıklama oldu diye her şey bitmez. İlk saatte atılan adımlar çoğu zaman zararı durdurur.

  1. BT ekibine hemen haber verin. Hangi maile tıkladığınızı, bir şey yazıp yazmadığınızı ve bir dosya açıp açmadığınızı söyleyin. Maili silmeyin, BT ekibi aynı mailin kime daha gittiğini ondan bulur.
  2. Parolayı değiştirin. Sahte sayfaya parola yazdıysanız o hesabın parolasını, şüpheli bilgisayardan değil temiz bir cihazdan değiştirin. Aynı parolayı başka bir hesapta da kullanıyorsanız onu da değiştirin.
  3. Açık oturumları kapatın. Parola değişikliği, çalınmış bir oturum çerezini her zaman geçersiz kılmaz. Hesabın güvenlik ayarlarından bütün cihazlardaki oturumları kapatın ya da bunu BT ekibine yaptırın.
  4. Gelen kutusu kurallarını kontrol edin. Hesaba giren saldırgan çoğu zaman gelen mailleri başka bir adrese yönlendiren ya da belirli mailleri gizleyen bir kural kurar. Bilmediğiniz bir kural ya da yönlendirme varsa BT ekibine gösterin.
  5. Ek açtıysanız bilgisayarı ağdan ayırın. Kabloyu çıkarın ya da kablosuz bağlantıyı kapatın ve bilgisayarı kapatmadan BT ekibine teslim edin. Kapatmak, inceleme için gereken izleri silebilir.
  6. Kart ya da banka bilgisi verdiyseniz bankayı arayın. FBI’ın IC3 merkezi, sahte bir havale fark edildiğinde zamanın kritik olduğunu ve bankadan hemen paranın geri çağrılmasının istenmesini öneriyor.

Şüpheli bir maili tıklamadan fark ettiyseniz de bildirin. Aynı mail şirkette başka kişilere de gitmiş olabilir. Şirketin kurum içi bildirim yolu tek ve kolay olmalıdır. Bunun için tek bir adres ya da e-posta istemcisindeki bir bildirim düğmesi yeter. NCSC’ye göre çalışanlar hatalarını bildirmekte rahat hissettiğinde, değerli bir erken uyarı sistemine dönüşür.

Sonuç: Oltalamada Önce Bağlantının Adresine Bakın

Oltalamanın gücü, mesajın gerçeğe benzemesinden gelir. Logo, dil ve konu birebir kopyalanabilir. Kopyalanamayan şey gönderenin gerçek adresi ve bağlantının gittiği alan adıdır.

Girişteki benzetmeye dönersek: balıkçı oltayı yüz balığa atar ve birinin ısırmasını bekler.

  • Balıkçı, saldırgandır.
  • Yem, mesajın hikayesidir: kargo, fatura, parola süresi, ceza.
  • İğne, bağlantı ya da ektir.
  • Oltayı suya atmak, mesajı binlerce alıcıya göndermektir. Saldırgana bir kişinin tıklaması yeter.
  • Yemin içindeki iğneyi görmek, bağlantının gerçek adresine ve gönderenin gerçek adresine bakmaktır.

Konunun beklenenden farklı çıkan üç olgusu var:

  1. İki adımlı doğrulama oltalamayı her zaman durdurmaz. Araya giren sahte sayfa parolayı ve kodu aynı anda gerçek siteye iletir, oturum çerezini alır. Dayanıklı olan passkey ve donanım anahtarıdır.
  2. Doğrulamadan geçen mail de sahte olabilir. SPF, DKIM ve DMARC sizin alan adınızın taklidini durdurur. Saldırganın kendi benzer alan adından gönderdiği mail üç kontrolü de geçebilir.
  3. Herkese bütün oltalama maillerini tanımayı öğretmek mümkün değil. NCSC, eğitimin bazı mailleri yakalatacağını ama herkese hepsini yakalatamayacağını yazıyor. Bu yüzden kurumun ikinci savunması, tıklayanın hemen haber verebildiği bildirim yoludur.

Phishing (Oltalama) Hakkında Sık Sorulan Sorular

Aynı şeydir. Phishing, İngilizcede balık tutmak anlamına gelen fishing sözcüğünün ph ile yazılmış halidir ve saldırının mantığını anlatır: saldırgan bir yem atar, ısıranı bekler. Türkçede oltalama ve kimlik avı adlarıyla geçer. Üç ad da aynı saldırıyı anlatır: güvenilir bir kurum ya da kişi kılığında gelen ve parola, kod, para ya da zararlı bir dosyanın açılmasını isteyen mesaj.
Kilit simgesi sitenin dürüst olduğunu göstermez. Kilit yalnız tarayıcı ile o site arasındaki bağlantının şifreli olduğunu ve sertifikanın o alan adına verildiğini söyler. Saldırgan kendi kaydettiği bir alan adı için de birkaç dakikada ücretsiz sertifika alabilir. Sahte giriş sayfası bu yüzden çoğu zaman kilitli açılır. Bakılması gereken kilit değil, adres çubuğundaki alan adının tam olarak beklediğiniz alan adı olup olmadığıdır.
Doğrulama SMS kodu, uygulama kodu ya da telefondaki onayla yapılıyorsa etkileyebilir. Araya giren sahte sayfa kullanıcının yazdığı parolayı ve kodu aynı anda gerçek siteye iletir ve girişten sonra oluşan oturum çerezini alır. Saldırgan o çerezle parola ve kod sormadan hesaba girer. Passkey ve donanım güvenlik anahtarı bu saldırıya dayanıklıdır, çünkü tarayıcı imzayı yalnız gerçek alan adına verir.
Güncel bir e-posta istemcisinde maili yalnız açmak çoğu durumda zarar vermez. Zarar bağlantıya tıklamakla, eki açmakla, sahte sayfaya bilgi yazmakla ya da maile cevap vermekle başlar. Yine de maili BT ekibine bildirin ve silmeyin. Aynı mail şirkette başka kişilere de gitmiş olabilir, bildiriminiz o kişileri tıklamadan önce uyarmanın tek yoludur.
İlker Pehlivan
Yazan

BT Danışmanı | Ağ, Sistem ve Güvenlik Yönetimi

İlker Pehlivan, karmaşık BT altyapılarını ölçeklenebilir ve güvenli sistemlere dönüştürür. Buradaki rehberleri kendi laboratuvarında kurup ölçerek yazar.

LinkedIn

Benzer Makaleler

Sosyal Mühendislik Nedir? Saldırı Türleri ve Örnekleri

Sosyal mühendislik nedir, saldırgan bir çalışanı hangi kaldıraçlarla ikna eder? Phishing, BEC, telefon ve fiziksel türler, örnekleri ve üç savunma katmanı.

12 dk okuma

Siber Güvenlik Farkındalık Eğitimi: Sınav ve Sertifika

Siber güvenlik farkındalık eğitimi: kurumunuza özel, en az 45 dakikalık uzaktan oturum, sınırsız katılım, sonunda sınav ve sertifika. Oltalama, parola, KVKK.

10 dk okuma

Pharming Nedir? Doğru Adres, Sahte Site

Pharming nedir? Adres doğru yazılsa bile sahte siteye yönlendirme: hosts dosyası, modem ve DNS'in ele geçirilmesi, sertifika uyarısı ve şirketteki önlemler.

7 dk okuma

Quishing Nedir? QR Kod ile Oltalama Nasıl Anlaşılır

Quishing nedir, sahte QR kod nasıl anlaşılır? E-postadaki ve etiketteki QR kod kurguları, kodun neden filtreyi aştığı, okutmadan önce ve sonra yapılacaklar.

7 dk okuma

Smishing Nedir? Sahte SMS Nasıl Anlaşılır

Smishing nedir, sahte SMS nasıl anlaşılır? Kargo, banka ve kod isteyen kurgular, çalışanın telefonundan şirket hesabına açılan kapı ve tıklayınca yapılacaklar.

7 dk okuma

Spear Phishing (Hedefli Oltalama) Nedir? Örnekleri

Spear phishing (hedefli oltalama) nedir, toplu oltalamadan farkı ne? Bilginin nereden toplandığı, şirkete gelen örnek kurgular ve korunma yolu.

8 dk okuma